Geschiedenis van de beeldhouwkunst: Het menselijk lichaam

Het menselijk lichaam is traditioneel het belangrijkste onderwerp van de beeldhouwer geweest omdat, in tegensteling tot de schilderkunst, de onderwerpen beperkt zijn. Het uitbeelden van de lichamelijke volmaaktheid van de mens overheerste in de Griekse oudheid. Dit ideaalbeeld werd door de Romeinen tot realistische proporties teruggebracht en in de Renaissance als model gebruikt. Primitieve Afrikaanse sculpturen hadden weer invloed op moderne beeldhouwers.

Het menselijk lichaam als inspiratiebron

Een scherp visuele gewaarwording van zijn eigen beeld is één van de redenen die de mens al vroeg deed verlangen het in driedimensionale kunstvorm weer te geven. In de beeldhouwkunst wordt het lichaam van oudsher kwalitatief goed uitgebeeld, zowel natuurlijk als emotioneel. Dat komt mede doordat om praktische redenen veel andere vormen in de natuur niet driedimensionaal kunnen worden weergegeven in deze kunstvorm, zoals landschappen of zelfs delen daarvan. Behalve misschien als bas-reliëf: achtergronden in gebeeldhouwde panelen. Het magische element in het maken van beelden, speciaal met betrekking tot het lichaam, heeft de beeldhouwkunst eeuwenlang beheerst. De kracht of macht van een beeld was de overheersende kwaliteit, of het nu ging om de mystieke kracht die in een klein vruchtbaarheidsbeeldje uit klei ligt besloten, of om de autoriteit van de kolossale granieten beelden van Egyptische koningen.

De klassieke Griekse stijl

Het werd aan de oude Grieken met hun meer beschaafde visie en begrip overgelaten om het menselijk wezen door middel van de beeldhouwkunst te definiëren. Zowel de geestelijke kwaliteit van de mens als zijn anatomische bouw werden verkend en vrij realistisch en met veel gevoel voor beweging getoond. Dit in tegenstelling tot de wat houterige figuren, zoals die van Apollo, die ons herinneren aan oude Egyptische beelden. In de klassieke Griekse periode probeerde de beeldhouwer de mens zelf uit te beelden als de uiterste volmaaktheid en hij maakte goden en godinnen naar zijn eigen ideaalbeeld. De Grieken meenden dat hun lichamelijke en geestelijke schoonheidsidealen het best konden worden gesymboliseerd door het menselijk lichaam. De legendarische beeldhouwer Pygmalion schiep een ivoren beeld van Galatea, die zo mooi was dat hij verliefd op haar werd en de godin Aphrodite haar voor hem tot leven wekte (zie afbeelding rechts). Maar de Griekse beeldhouwers brachten op hun ideale voorstelling van het lichaam een menselijke perfectie over die niet bestond. De reactie tegen deze idealisering, die in de 4e eeuw v. Chr. ontstond, was een toenemende neiging tot realisme zowel in de lichamelijke als emotionele weergave. Deze latere Griekse beeldhouwkunst werd de inspiratie voor een meer emotionele uitdrukking in de beeldhouwkunst van de Renaissance.

Beroemde beeldhouwers en hun beelden

Het was deze realistische stijl die de wat meer praktisch ingestelde Romeinse invallers in Griekenland zouden overnemen en soms letterlijk kopiëerden. Veel van de oorspronkelijke Griekse beelden zijn later verloren gegaan, maar in Italië zijn nog kopieën bewaard gebleven. Ze wekten later grote bewondering op in de Renaissance, waar ze als model dienden voor het werk van meesters als Donatello (1386-1466). Zijn beroemde bronzen David wordt beschouwd als één van de grootste meesterwerken in de beeldhouwkunst uit die tijd (zie afbeelding inleiding). De erfenis van de Grieken heeft ook kunstenaars als de veelzijdige Michelangelo (1475-1564) beïnvloed, zoals zijn even beroemde marmeren weergave van de bijbelse David. Ook zijn symbolische figuren als onderdeel van het praalgraf voor de Medici in Florence weerspiegelen een bepaalde gemoedstoestand, kenmerkend voor de opdracht. De vitaliteit in de weergave van de mens in deze stijl van de beeldende kunst heeft diverse beeldhouwers geïnspireerd, maar de beoefening leidde uiteindelijk tot steriele composities. De expressie keerde terug met De Denker van de Franse kunstenaar Auguste Rodin (1840-1917), die als metselaar begon, maar als modelleerder de beeldhouwkunst nieuw leven heeft ingeblazen. Er zijn verschillende afgietsels gemaakt van dit beroemde werk (zie afbeelding hierboven). Hij bezielde zijn figuren met romantische, emotionele kwaliteiten en werd beïnvloed door de impressionisten.

Het modernisme in de beeldhouwkunst

De 'ontdekking' van de primitieve Afrikaaanse sculpturen in de 20e eeuw heeft ook grote invloed op de Westerse beeldhouwkunst gehad en heeft zelfs de schilderkunst niet onberoerd gelaten. Sommige van de gezichten in Picasso's meesterwerk Les

Demoiselles d'Avignon bijvoorbeeld zijn rechtstreeks aan Afrikaanse maskers ontleend. Omgekeerd vonden veel beeldhouwers inspiratie in kubistische schilderijen. De belangrijkste beeldhouwer van de vorige eeuw was ongetwijfeld Henry Moore, vertegenwoordiger van het modernisme. Deze vernieuwende stroming in de kunst vond zijn oorsprong in het impressionisme van eind 19e eeuw en verzette zich tegen traditionele opvattingen in allerlei kunstvormen, zoals de literatuur, schilderkunst en architectuur en stelde zich maatschappijkritisch op. Ook Moore werd beïnvloed door het kubisme en probeerde eerder de grondvormen dan een nauwkeurige voorsteling van zijn onderwerpen te maken, zoals te zien is in de vormen van menselijke figuren (zie afbeelding rechts).

Dit artikel is onderdeel van de zevendelige special Geschiedenis van de beeldhouwkunst.