Geschiedenis van de beeldhouwkunst: Verhalende reliëfs

Het gebruiken van de beeldhouwkunst om een boodschap over te brengen of een verhaal te vertellen is even oud als de kunst zelf. De religieuze kunst door de eeuwen heen en de wereldlijke kunst in een meer recente tijd hebben in de beeldhouwkunst veel informatie verschaft over bepaalde periodes in de geschiedenis die zijn uitwerking niet miste op historici om een beeld te krijgen over het dagelijks leven. Vooral het doorlopend verhalend reliëf leende zich hiervoor het best.

Het verhalende gebeeldhouwde reliëf

In de prehistorie werden symbolen in de muren en plafonds van grotten gekrast. In de Egyptische piramiden, die eigenlijk massieve, door de mens gebouwde grafheuvels waren, werd de levensgeschiedenis van de dode in zijn grafkamer uitgebeiteld. De Assyriërs hebben in de 8e eeuw v. Chr. massieve friezen (bovenlijsten) gebeeldhouwd waarop beroemde triomfen in de oorlog en op de jacht zijn afgebeeld (zie afbeelding rechts). In het Parthenon van Athene zijn friezen die het ritueel van de nationale Atheense feesten uitbeelden. De vorm van beeldhouwkunst die zich bijzonder goed leent voor het vertellen van verhalen is een doorlopend verhalend reliëf. Gebeeldhouwde vormen van deze soort zijn gewoonlijk uitgesneden uit of gekrast in de buiten- en binnenmuren van een gebouw, maar ze zijn ook gebruikt op vrijstaande monumenten als de Midden-Amerikaanse stèles (grafzuilen) en met reliëfs bedekte monolieten van historische en godsdienstige waarde die enkele decennia geleden pas zijn 'ontcijferd', waardoor onze kennis van de lang geleden uitgestorven Maya-beschaving is verrijkt.

De opbouw van een reliëf

Over het algemeen gesproken wordt een reliëf verkregen door uit een plat oppervlak stukken weg te snijden of op te bouwen, zodat de figuren op de voorgrond blijven op verschillende niveaus. De diepte of ondiepte van het beeldhouwwerk bepaalt of het reliëf hoog (haut-reliëf), of laag (bas-reliëf) is. In een hoog reliëf zijn de figuren en voorwerpen vaak praktisch los van de achtergrond en worden driedimensionaal van vorm. Inkerving, een andere techniek die op een plat oppervlak wordt gebruikt, is eenvoudig inkrassen in een oppervlak, zonder het effect van vooruitspringen. Dit proces werd uitgebreid toegepast door de Egyptenaren bij hun begrafenis-hiëroglyfen en wordt nog over de hele wereld bij voorkeur voor inscripties op grafstenen gebruikt.

Bekende voorbeelden van reliëftechniek

Een spectaculair gebruik van de vrijstaande verhalende vorm treffen we aan in de marmeren Laocoöngroep, een Grieks werk uit de late 2e eeuw v. Chr., één van de beroemdste beeldengroepen uit de Oud-Griekse beeldhouwkunst en in het bezit van het Vaticaan: een Trojaanse priester en zijn twee zonen worden ten tijde van de Trojaanse Oorlog gedood door twee slangen die door de goden zijn gestuurd; de figuren in hun doodsstrijd, de slangen, en een doek over een altaar gedrapeerd, op de achtergrond worden in al hun details getoond (zie afbeelding links). De beroemde wolvin van Rome, die Romulus en Remus, de stichters van de Eeuwige Stad, zoogt is nog een bekend werk van dit type in brons. Een vroeg-christelijke sarcofaag van Junius Bassus (†359) heeft taferelen uit het Oude en nieuwe Testament in reliëf. De Zuil van Trajanus (113 na Chr.) in Rome, die de wapenfeiten van de Romeinse keizer Trajanus herdenkt, is overdekt met figuren van krijgslieden in actie (zie afbeelding inleiding). François Rude (1784-1855) was een sterk verhalend beeldhouwer uit de Napoleonitische tijd en één van zijn belangrijkste werken over dit thema, 'Het Vertrek van de Vrijwilligers in 1792', ook bekend als De Marseillaise, bevindt zich op de Arc de Triomphe de l'Étoile in Parijs (zie afbeelding rechts). Taferelen met veel figuren met een veel minder algemeen effect versierden veel wereldlijke monumenten en gebouwen vanaf de Renaissance tot begin 20e eeuw. Ze waren niet zozeer als decoratie bedoeld, maar eerder als een beschrijving van de roemrijke daden en werken van koningen , krijgslieden of politici.

De moderne tijd

Na de Eerste en Tweede Wereldoorlog werden een groot aantal oorlogsmonumenten gemaakt, maar slechts weinige waren werkelijk het vermelden waard. Tijdens de jaren '30 van de vorige eeuw, waarin de regering van de Verenigde Staten aanzienlijke opdrachten gaf voor architectonisch beeldhouwwerk als onderdeel van het hulpprogramma tijdens de crisis, werden veel openbare gebouwen versierd met reliëfs die verschillende ambachten en industrieën illustreerden of iets over de plaatselijke geschiedenis vertelden. Moderne beeldhouwers hebben meer belangstelling voor het experimenteren met nieuwe vormen en materialen, het zoeken naar andere vormen en de plaats daarvan in de ruimte, dan voor het verwerken van verhalen en gebeurtenissen.

Dit artikel is onderdeel van de zevendelige special Geschiedenis van de beeldhouwkunst.