Geschiedenis van de beeldhouwkunst: De religie

Beeldhouwkunst en godsdienst gingen in de oudheid hand in hand. De oudste godsdiensten kenmerken zich in de bouw van enorme tempelcomplexen en kolossale beelden om hun goden te vereren. De vroeg-christelijke romaanse kunst was sober en werd vrijer, realistischer en emotioneler in de gotische periode die samenviel met de Renaissance. De barokperiode was uitbundiger en beweeglijker. Na de 18e eeuw liep de belangstelling voor religieuze beeldhouwkunst sterk terug.

Opvallende religieuze beeldhouwkunst wereldwijd

Het eerste begin van de beeldhouwkunst was nauw verbonden met de godsdienst. De mens bouwde tempels om zijn religieuze beelden in te bewaren en de afmeting van deze heiligdommen werd vaak voorgeschreven door het aantal en de hoogte van de figuren die ze moesten herbergen. Maar sommige van deze godenbeelden, zoals de Egyptische kolossen, werden ontworpen voor en gebouwd op eenzame plaatsen in de open lucht. In India zijn tientallen opmerkelijke tempels die op gebeeldhouwde bergen lijken en kloosters die uit de harde rots zijn uitgehouwen: religieuze beeldhouwkunst op grote schaal. In Midden-Amerika hebben de beschavingen van de Maya's en de Azteken enorme tempels opgericht en friezen en beelden gemaakt waar een grote kracht van uitstraalt. Deze vroege Mexicanen waren meesters in het bewerken van steen. Hun werk was bijna uitsluitend gewijd aan de dienst van hun talrijke afschrikwekkende, veeleisende goden. De pre-Columbiaanse Zuid-Amerikanen gebruikten vulkanische rotsblokken of andere stenen die de verwoestingen van de tijd bijna ongeschonden hebben weerstaan. De ware kern van van de religieuze beeldhouwkunst is duurzaamheid. De religieuze bouwwerken moeten een gevoel geven van eeuwigheidswaarde aan de geestelijke toewijding van de vereerders. De mysterieuze Zonnepoort van de Inca's in Machu Picchu in de hooglanden van westelijk Zuid-Amerika, een rots die onderdeel was van een groots ritueel om de zon vast te houden, en de gigantische granieten beelden op het Paaseiland in de Stille Zuidzee zijn ook nu nog voorwerpen van ontzag en verwondering bij de plaatselijke bevolking.

De vroeg-christelijke stijl en de gotiek

De vroeg-christelijke kunst was gebaseerd op de stijl van Griekenland en Rome, zoals te zien is in de gebeeldhouwde figuur van Christus als de Goede Herder uit de 3e eeuw in Rome. Een levensgroot crucifix (±970) in de kathedraal van Keulen is typerend voor deze stijl, die enkele abstracte elementen toeliet (zie afbeelding inleiding). In de gotiek, die wordt gezien als de eerste echt vernieuwende stijl sinds de val van het Romeinse Rijk, tussen de 12e en de 15e eeuw, was er een grotere vrijheid van uitbeelding en een nieuw realisme nam steeds meer bezit van de religieuze kunst. Kathedralen, waaronder de Notre Dame van Parijs, werden als artistiek geheel ontworpen met een weelde aan gebeeldhouwde uitbeeldingen met realistische details. De sobere strengheid van de romaanse stijlen werd losgelaten.

Renaissance en barok

De opleving van de belangstelling voor de Romeinse en Griekse stijl in de Renaissance bracht een hernieuwde belangstelling voor de menselijke figuur met zich mee. De beeldhouwer kreeg een grotere vrijheid van zijn opdrachtgevers en bracht daardoor dramatische spanning en emotie in zijn werk. Bijzondere exemplaren van religieuze beelden werden door Donatello en Michelangelo voortgebracht in Italië, waar de kunstenaars de geest van het antieke verleden deden herleven met monumentale, vrijstaande beelden. Later werkten Europese beeldhouwers het gevoel voor beweging van Michelangelo verder uit in de stijl van de barok in de 17e eeuw. Eén van de vooraanstaande Italiaanse architecten en beeldhouwers was ongetwijfeld Gian Lorenzo Bernini (1598-1680). Het Vaticaan werd zijn grootste opdrachtgever met als één van de hoogtepunten zijn ontwerp voor het Sint Pietersplein en de baldakijn boven het graf van Petrus in de Sint Pietsersbasiliek te Rome (zie afbeelding links).

Ontwikkelingen na de 18e eeuw

Vanaf de 18e eeuw ging de religieuze beeldhouwkunst geleidelijk in kwaliteit achteruit, totdat ze uitliep op de in schreeuwende kleuren geschilderde, geïdealiseerde gipsen beelden die in sommige kerken algemeen waren geworden. Met enkele zeldzame uitzonderingen houden de moderne beeldhouwers van betekenis zich maar weinig bezig met religieuze werken.

Dit artikel is onderdeel van de zevendelige special Geschiedenis van de beeldhouwkunst.