Geschiedenis van de beeldhouwkunst: Moderne stromingen

De dynamiek van het nieuwe machinetijdperk en de nieuwe opvattingen over ruimte en beweging hebben in de 20e eeuw ver uiteenlopende nieuwe richtingen in de beeldhouwkunst versneld. De 'ontdekking' van Afrikaanse en andere primitieve kunst bracht nieuwe mogelijkheden. Het onbewuste werd een nieuwe bron van inspiratie. Voorlopers als Brancusi en Calder en de beweging van het constructivisme werkten met nieuwe materialen en mechanische technieken.

Nieuwe stromingen in de beeldhouwkunst

Eén van de krachtigste figuren in de moderne beeldhouwkunst was Constantin Brancusi (1876-1957). Hij werd in Roemenië geboren, maar heeft zijn vruchtbare jaren in Parijs doorgebracht. De moderne nadruk op het samenbrengen van de centrale thema's van kunst en leven is een integraal onderdeel van het kunstenaarschap van Brancusi. Hij had geen belangstelling voor oppervlakkige verschijningsvormen, maar voor wezenlijke vormen en het optimale gebruik van zijn materialen. Zijn Vogel in de Vlucht bijvoorbeeld laat de essentie zien van het hoog opvliegen in de ruimte zonder ook maar iets op een vogel te lijken (zie afbeelding rechts). In het Italiaanse futurisme (1909-1914), ontstaan uit het kubisme, probeerden de schilder en de beeldhouwer het menselijk llichaam te 'mechaniseren' en de bewegingen daarvan op mechanische wijze weer te geven. Umberto Boccioni (1882-1916) modelleerde een voortschrijdende figuur op deze manier, die hij De Oorsprong van beweging in de Ruimte noemde (zie afbeelding inleiding).

Omstreeks diezelfde tijd bracht Marcel Duchamp (1887-1968) een echt flessendroogrek als 'kant-en-klaarwerk' of readymade van beeldende kunst. Het was een gebaar van afscheid aan alle regels en beperkingen die door de theorie van het dadaïsme (1916-1920) tot uitdrukking werd gebracht in het gebruiken van bestaande voorwerpen. Al in 1910 maakte Picasso kubistische houtconstructies, maar een invloedrijke beeldhouwer van deze beweging was een andere Spanjaard, Julio González (1876-1942), die het solderen in de kunst invoerde en opmerkelijke omtreksculpturen uit metalen staven en platen samenstelde (zie afbeelding links). Hij speelde een beslissende rol in de abstracte kunst. Het constructivisme, een in 1917 in Rusland opgezette beweging was ook het resultaat van de belangstelling voor mechanische technieken en nieuwe materialen. De Rus Naum Gabo (1890-1977) was een schepper van deze stijl. Zijn werken tonen belangstelling voor ritmische vormen en het teruggekaatste licht op materialen als glas, celluloid en glimmend koper.

Kinetische kunst

In de kinetische kunst wordt met bewegende objecten gewerkt. Het was de Elzasser schilder en beeldhouwer Jean Arp (1887-1966) die de term mobile heeft bedacht voor metalen sculpturen die in de ruimte ronddraaien in steeds veranderende patronen. Alexander Calder (1898-1976) was één van de bekendste Amerikaanse moderne beeldhouwers. Hij ontwikkelde mobiles (zie afbeelding rechts) en was één van de eerste kunstenaars die het gebruik van miniatuurmotoren introduceerde in zijn werk. Deze uitvinding, die vaak gecombineerd wordt met een ritmisch of onregelmatig spel van elektrische lampen op oppervlakken, wordt geregeld in de moderne beeldende kunst toegepast. Calder heeft tijdens zijn leven duizenden objecten gemaakt. Ook natuurkrachten als wind en water worden heden ten dage in de kinetische kunst gebruikt.

Kunst van wegwerpmateriaal

Sinds de Tweede Wereldoorlog heeft het onbehagen van de vorige eeuw zijn weerklank gevonden in de verwerping van de traditionele stijlen door veel kunstenaars en hun toevlucht tot materialen en methoden die uiterst onconventioneel zijn. Wegwerpmateriaal en schroot zijn bijeengevoegd voor het scheppen van originele kunstwerken. Critici noemden deze vormen de 'geometrie van de angst' of 'sculptuur van de vertwijfeling', maar het antwoord van de kunstenaars die ze toepassen, is dat zulke vormen een eerste stadium vormen in de schepping van een nieuwe, zuivere schoonheidstheorie, volkomen verschillend van de steriele details van de versleten traditie. De vrijheid en avontuur van de moderne kunst heeft een nieuwe belangstelling voor de beeldende kunst gewekt, die niet alleen gelijke tred houdt met, maar ook vooruitloopt op nieuwe richtingen in het moderne leven.

Dit artikel is onderdeel van de zevendelige special Geschiedenis van de beeldhouwkunst.