Godsbeelden in de bijbel en de christelijke cultuur

In de bijbel wordt veel gebruik gemaakt van beelden om over God te schrijven. Zo is God koning en herder, en heeft Hij eigenschappen die zijn als de zon en vuur. In de christelijke traditie kregen deze beelden vorm op schilderijen, tekeningen en in beeldhouwwerken. In dit artikel wordt aan de hand van illustratieve voorbeelden besproken waarom de bijbel en de christelijke traditie gebruik maakt van (visuele) beelden voor de communicatie over God.

Communiceren is abstraheren

Een bijzondere eigenschap van mensen is het kunnen gebruiken van taal. Daarbij hoort dat de mens de werkelijkheid kan abstraheren: een complexe werkelijkheid wordt in een eenvoudig begrip samengevat. Een compleet idee of principe kan zo in één woord benoemd en gecommuniceerd worden. Zulke abstracties gaan ver. Een voorbeeld daarvan is het gebruik van het woord 'risicomanagement'. Het concreet proberen te maken van dit woord, laat zien hoe uitgebreid sommige abstracties zijn.

Woorden zijn beperkt

Toch zijn de mogelijkheden van woorden niet onbegrenst, ook woorden hebben hun beperking. Gevoelens, ervaringen en emoties kunnen niet altijd uitgedrukt worden. "Daar hebben we geen woorden voor", zeggen we dan. Symbolisme komt een beetje aan dit gebrek tegemoet: taal wordt verwijzend ingezet (nb. in zekere zin is taal alleen maar verwijzend). De gebruikte woorden zijn dan symbolen die bijvoorbeeld wel iets over de werkelijkheid zeggen, maar niet in concrete zin. In de Bijbel wordt dan God bijvoorbeeld 'Vader' of 'Zon' genoemd. Zulke symbolen verwijzen naar, en verbinden aan de bekende wereld. Door het gebruik van een symbool wordt dan een (complexe) bedoeling of betekenis overgebracht. Maar dit symbolisme is beperkt, het gaat nog steeds om het gebruik van woorden. En soms schieten woorden écht tekort. Wat dan nog blijft is het visuele beeld: afbeeldingen, schilderijen, foto's, films.

Visuele beelden: sterk verwijzend en associatief

Bij symbolisme gaat het nog steeds om woorden. Ook al wordt er dan in beelden gesproken, de perceptie van woorden werkt zo dat ze dicht bij het gebruikte beeld of symbool blijven. Visuele beelden daarentegen hebben een sterk verwijzend en associatief karakter, ze hebben meer effect dan een reeks letters. Zulke beelden werken zoals een gebaar soms meer zegt dan duizend woorden. De beelden drukken een wereld aan gedachten en gevoelens uit, soms zelfs datgene wat mensen niet kunnen vatten, wat hen te boven en te buiten gaat.

Doordat visuele beelden erg krachtig zijn, komen ze soms confronterend hard 'binnen'. Ze zetten zich vast in de herinnering, of zetten aan tot denken. Zo zijn 'beelden' die velen sterk zijn bijgebleven de beelden van de vliegtuigen die de Twin Towers invlogen, Karst T. die probeerde om de koninklijke bus te rammen, of het moment waarop het diploma ondertekend werd. De beelden op foto's kunnen zelfs een scherpe herbeleving geven van een indrukwekkend moment of een emotionele gebeurtenis.

Voorbeelden van de kracht van beelden

Enkele voorbeelden van visuele beelden die een hele wereld aan gedachten, gevoelens en ervaringen communiceren, staan hieronder weergegeven.

Voorbeeld 1
Edvard Münch maakte dit beroemde schilderij met de titel ‘De Schreeuw’. Er zit veel spanning en emotie in dit werk verstopt. De Noorse schilder Münch maakte meer dan twinig versies van dit schilderij. Het stelt een psychisch zelfportret voor. Hij bevond zich in een levensperiode vol geestelijk leed en emotionele kwelling. De relatie met zijn vrouw lag op z’n kop, veel zat tegen. Tijdens een wandeling liep hij samen met zijn vrienden over een brug in Oslo. Geestelijk leed en emotionele kwelling kwamen sterk op hem af. Met één beeld ervaart de kijker een wereld op zich.

Voorbeeld 2
Een ander voorbeeld: 'Het Witte Kruis' van de joodse schilder Chagall. In de jaren dertig van de vorige eeuw, werd dit werk geschilderd. Wat wil Chagall uitdrukken over zijn leefwereld? Het interbellum werd voor de joden een steeds moeilijkere tijd. Chagall kan de angst en wanhoop niet beschrijven. Afgebeeld is, gerangschikt rondom Jezus aan het kruis, een brandende synagoge, een weggesmeten thora‐rol, een bange moeder met haar kind, het oprukken van de nazi’s, en de aartsvaders die wenen met Rachel. Spreekt dit schilderij geen boekdelen?

Voorbeeld 3
Als laatste voorbeeld van hoe krachtig beelden kunnen zijn, een schilderij van Kadinsky met de titel ‘The World’. Dit schilderij interpreteren is wat lastiger vanwege het abstracte karakter. Toch roept het vanaf de allereerste aanblik al een sterk gevoel op. Kadinsky behoorde tot de moderne schilders die als één van de eersten het uiterlijk proces van het maken van een schilderij losliet. Geen klassieke regels over afbeelden, rangschikking of abstractie. Bij meer kennis over de schilder en zijn tijd, krijgt dit schilderij veel diepgang. Kadinsky had namelijk niet alleen het uiterlijk proces losgelaten, hij was sterk op zoek naar nieuwe houvast. Zijn schilderijen laten zich lezen als een zoektocht naar antwoorden op levensvragen: waar is het leven op georiënteerd?

Beelden in de bijbel: relatie meer dan intellectuele woorden

"Godsdienst wordt gedragen door de typische menselijke zin voor symbolen. Wie wil begrijpen wat godsdienst is, moet zich eerst verdiepen in het wezen en de werking van het symbool. - Moyaerts"

Terug naar de christelijke traditie en de bijbel. Waarom wordt in de bijbel veelvuldig gebruik gemaakt van beschreven beelden?
Volgens de bijbel is geloven "een zeker weten van wat gehoopt wordt, en een vast vertrouwen op wat men niet zien". Het gaat in de bijbel om een basishouding van vertrouwen, net zoals in relaties tussen mensen. Relaties worden niet alleen ervaren in woorden of gedachten, de relaties zijn ook voelbaar en merkbaar, liefde en vertrouwen wordt men gewaar. Ook is het niet zo dat relaties alleen bestaan als erover gepraat of nagedacht wordt, de relatie blijft bestaan en is onafhankelijk van de actieve gerichtheid erop. Vergelijkbaar heeft volgens de bijbel de relatie met God niet alleen een intellectueel karakter. Theoretische kennis is bepalend, maar het godsbeeld heeft veel meer dimensies. Voor intellectuele zaken zijn woorden goed, maar de andere dimensies laten zich minder gemakkelijk in woorden vangen omdat ze meer draaien om gevoelens, ervaringen en emoties. Om die reden wordt er gekozen voor verwijzende en associërende 'instrumenten': beelden en symbolen.

Doelen van het visualiseren van godsbeelden

De christelijke traditie kent een rijke geschiedenis van het verbeelden van God. De geschreven beelden zoals die in de bijbel voorkomen, dienden als de eerste stap in het visualiseren. De meerdere kracht van afbeeldingen ten opzichte van woorden was, zoals eerder benoemd, een reden om beelden te visualiseren. Maar die kracht staat niet op zichzelf, er zijn belangrijke doelen die meespelen om de godsbeelden te visualiseren ('verbeelden' zou een beter woord zijn, analoog aan het woord 'verwoorden'). Ik noem er een aantal.

Esthetiek
Heel wat vierkante meters van schilderwerk dat op de wereld bestaat, werd gemaakt ter versiering. Esthetiek was het hoogste doel, zou je kunnen zeggen. Elke tijd, cultuur en plaats had zo zijn eigen ideeën over wat esthetisch was. Maar steeds waren er wel leidende thema’s. De Griekse godenwereld was daarvan een belangrijke, maar met de invloed van de Rooms Katholieke kerk werd die meer en meer ingenomen door Bijbelse voorstellingen. (Zoals op de foto in de bibliotheek van het Strahov‐Klooster in Praag). God wordt bijna altijd als mens verbeeld: als een oude man met baard (de Vader) of als jongeling danwel profeet (Jezus). Of symbolisch met bijvoorbeeld het 'Alziend oog' van de Vader, of de duif die symbool staat voor de Geest.

Didactiek
Een ander gebruik van het afbeelden van God en het goddelijke is die van de didactiek. Deze schilderijen beogen onderwijzend te zijn. En in de christelijke traditie bekend schilderij is die van de brede en de smalle weg: een aanschouwelijke levensles. De weg naar de gouden stad leid over de smalle weg langs het kruis van Jezus. In de middeleeuwen stond kunst vaak ten dienste van kerk of publiek. (Dat betekende niet persé dat schilders alleen maar een opdrachtgever hadden en naar hun wensen schilderden. Schilders legden juist veel van zichzelf in de schilderijen.) Didactiek, samen met de esthetiek, vormden de bakermat voor de vorming van rijke kunstcollecties van veel kerken.

Expressie
In de 19e eeuw ontstond meer en meer de "art pour 'l art", de kunst om de kunst. Een didactische, morele of gebruiksfunctie was niet meer noodzakelijk. Bijkomend gevolg was dat kunst meer en meer een vorm van expressie van persoonlijke gevoelens, ervaringen en gedachten werd. Vanaf dan zie we dat het verbeelden van God ook gebeurd in het kader van geloofsexpressie. In hedendaagse kunst van christelijke kunstenaars is het uitdrukken van het persoonlijk geloof en denken over God een belangrijk thema. Zie bijvoorbeeld dit filmpje van kunstenares Sela (link: Filmpje Sela ) De kunstenares geeft in dit filmpje een zeer sterke uitdrukking aan de leefwereld van de gereformeerde traditie waarin ze opgroeide en de daarin bestaande beelden van God.

Contemplatie
Een ander voorbeeld is dit schilderij 'Genade' van de kunstenares Anneke Kaai. Een schilderij dat enerzijds een uitdrukking van persoonlijk geloof is, maar aan de andere kant ook bedoeld is tercontemplatie voor het publiek. Een laatste doel van het verbeelden van God dat ik noem. God verbeelden dus, met als doel dat de kijker aan de hand daarvan kan nadenken over God. Een vorm van mediteren. In de oosters‐orthodoxe kerk is dit afbeelden van God (en heiligen) heel belangrijk als middel voor meditatie. In de 'iconen‐devotie' komt God tot de mens in beelden. De kijker, die biddend het icoon aanschouwd, ziet daarin dat wat ze gelooft, weerspiegelt. Met andere woorden: hoe meer men gelooft van wat er afgebeeld staat, hoe dichterbij het door de afbeelding komt. Het afgebeelde is geen fantasie, maar komt als realiteit de gelovige tegemoet. Een voorbeeld van zo een beeldmeditatie is te vinden via de volgende link: Beeldmeditatie. Met eerbied, associatief en intuitief wordt aldaar een beeldmeditatie beschreven.

Afsluiting

Onderstaande is een afbeelding van Augustins met daarin een interessante les. Volgens een legende liep Augustinus op een dag langs de zee, al piekerend over het boek wat hij schreef over de drie-eenheid van God. Hij kwam een jongetje tegen die bezig was om met een emmertje water uit de zee te halen, en dat vervolgens in een kuil te doen. Augustinus vroeg de jongen naar wat hij aan doen was. 'Ik schep de zee leeg, in deze kuil', zo legde de jongen uit. Zo werd het voor Augustinus duidelijk dat net zo ondoenlijk is om de zee in een kuiltje te scheppen, als God in zijn grootheid volledig te lerenkennen.

Dit verhaal over Augustinus benadrukt dat het spreken over God in beelden beperkt blijft. Beelden, ook visuele beelden, communiceren altijd bepaalde aspecten waardoor niet alles in één keer overgebracht kan worden. Daarom gebruiken de bijbel en de christelijke traditie zoveel verschillende beelden, om steeds weer een ander aspect van God te beschrijven en door te vertellen. Dagelijks worden er nog van zulke vergelijkingen en beelden toegevoegd. Ophouden zal dat wellicht nooit.

Lees verder

• Op weg naar Zoar