Kunstenaar Roger Raveel: de werkelijkheid verbeeld

Roger Raveel (1921) wordt gezien als een van de belangrijkste Belgische beeldende kunstenaars na 1950. Hij maakte vooral naam met zijn schilderijen, die onder andere in een eigen museum in zijn woonplaats getoond worden. Ook veel Nederlandse musea hebben werk van Raveel in hun bezit. De kunstenaar was medeoprichter van de Nieuwe Figuratie, al kan hij vanwege zijn markante eigenheid moeilijk bij bestaande kunststromingen worden ingedeeld.

• Machelen-aan-de-Leie
  
• Het vroegste werk
  
• Terugkerende elementen in het werk van Raveel
  
• Een eigen stijl, met invloeden van anderen
  
• De jaren zestig: Nieuwe Figuratie
  
• Werk uit de jaren zestig
  
• Het latere werk
  
• Grafisch werk
  
• Roger Raveel Museum en overige kunst
  
• Vriendschap met Hugo Claus
  
• Raveel in Nederland
  

Machelen-aan-de-Leie

De Belgische kunstenaar Roger Raveel, in 1921 geboren in Machelen-aan-de-Leie (een dorp in de buurt van Gent), is zijn geboorteplaats altijd trouw gebleven. In 2011 vierde hij daar, in zijn woon- en werkplaats, zijn negentigste verjaardag. Het dorp biedt onder meer onderdak aan het Roger Raveel Museum en aan zijn Muur van de Verbeelding. Dat museum en kunstwerk in Machelen-aan-de-Leie gevestigd zijn, is niet meer dan passend voor een kunstenaar, die de eigen woonomgeving constant als een belangrijke bron van inspiratie ziet.

Het vroegste werk

Zijn opleiding tot kunstenaar volgde Raveel ook dicht bij huis, onder andere aan de Koninklijke Academie voor de Schone Kunsten in Gent. Zijn vroege landschappen, zoals het Leiegezicht met kerk van Machelen (1941) en een schilderij van een grazende koe ogen tamelijk klassiek. Na het afronden van zijn opleiding slaat Raveel een andere weg in. Zijn werk vertoont dan invloeden van het Kubisme en het Expressionisme, maar wel met een eigen accent. Het doek Rode koe (1948) toont een rode en gele koe in een omheind weiland, met erachter een boerderij. Details zijn achterwege gelaten, de compositie bestaat voornamelijk uit vlakken in heldere kleuren.

Raveel was medeoprichter van La Relève, een groep van jonge kunstenaars die gezamenlijk de opleiding aan de Gentse Academie hadden gevolgd. Zij zochten ieder voor zich naar een eigen werkwijze, maar sloten zich niet af voor elkaars werk. De naoorlogse periode, met een andere kijk op de wereld dan voorheen en nieuwe technische ontwikkelingen, vereiste volgens de kunstenaars een geheel andere kunstzinnige aanpak.

Een eigen stijl, met invloeden van anderen

Raveel schildert, zoals al eerder aangegeven, zijn eigen omgeving. Een belangrijk thema is het uitzicht op zijn tuin: vier witte paaltjes, de schutting en wat daarachter nog te zien is (Vier witte paaltjes in mijn tuin, 1948). Hij zal de paaltjes in zijn tuin in deze periode nog diverse malen schilderen, en ook later keren ze regelmatig terug in zijn werk. Als – op zich nietszeggend – verticaal element zijn ze opvallend aanwezig op het doek.

Tegen de achtergrond van die tuin figureert in de eerste helft van de jaren vijftig geregeld een man met pet, zonder duidelijke gelaatstrekken, vergezeld door een kat (bijvoorbeeld Man en Kat, 1953). Ook een groen fietskarretje, dat meermaals wordt afgebeeld en later ook een driedimensionaal kunstobject wordt, wordt met enige regelmaat afgebeeld (o.a. Karretje en kat, 1954). Binnenshuis doet Raveel eveneens inspiratie op, met name voor diverse stillevens, zoals Interieur met plant en stoel (1949), een schilderij waarop de grijze schaduwen van de stoel en de tafel met plant opvallen.

Het is de periode waarin Cobra als kunstenaarsgroep doorbreekt. Raveel is goed bevriend met auteur en kunstenaar Hugo Claus, die banden met de beweging heeft; toch sluit hij zich er niet bij aan. Anders dan de Cobra-kunstenaars, die internationaal georiënteerd zijn, blijft Raveel de inspiratiebronnen uit zijn directe omgeving trouw en blijft hij verankerd in zijn woonplaats. Vernieuwing en experiment schuwt hij daarbij overigens niet.

In de tweede helft van de jaren vijftig wordt zijn werk voornamelijk abstract. Het lege vlak, al dan niet stevig omlijnd, verschijnt op zijn doeken. Begin jaren zestig reist Raveel diverse malen naar Italië, waar hij met toonaangevende kunstenaars als Asger Jorn en Lucio Fontana werkt en exposeert.

De kunstenaar mag dan zijn eigen weg gaan, in zijn werkwijze is hij onder andere beïnvloed door werk van de laatmiddeleeuwse Italiaan Giotto en de tot de Vlaamse Primitieven gerekende gebroeders van Eyck. Latere kunstenaars als Van Gogh, Malevich, Mondriaan en Raveels landgenoot Ensor waren eveneens van invloed.

De jaren zestig: Nieuwe Figuratie

Raveel is één van de voormannen van de Nieuwe Figuratie, een kunststroming die ontstaat in de tweede helft van de jaren zestig in België en Nederland. Naast Raveel maken onder andere Reinier Lucassen, Raoul de Keyser, Alfons Freymuth en Etienne Elias deel uit van de stroming. Tegen de gangbare abstracte stroom van dat moment in, keren zij terug naar kunst die de werkelijkheid weergeeft. Al is hun werk een afspiegeling van de werkelijkheid, het abstracte wordt daarbij niet gemeden maar juist tegen het realisme uitgespeeld. De stroming vertoont raakvlakken met de Pop Art, maar grijpt tevens terug op kunststromingen uit het verleden.

In België werd de stroming overigens bekend onder de naam ‘Nieuwe Visie’. Net als bij de Pop Art neemt Raveel objecten in zijn schilderijen op, waardoor het min of meer assemblages worden.

Werk uit de jaren zestig

Opvallend voorbeeld van zo’n assemblage is de kooi met levende duif in de triptiek Neerhof met levende duif, uit 1962 – ’63. Het werk toont de elementen uit de tuin van de kunstenaar en lege vierkanten. In het middelste paneel, tegen een wirwar van verfstreken en kleuren, is op een wit geschilderd vierkant de kooi met het dier gemonteerd. Minder abstract is Het venster (1962), waarbij de kunstenaar achter een oud venster een echt beschilderd doek heeft gemonteerd.

Net zo levensecht lijkt de Herinnering aan het sterfbed van mijn moeder uit 1965. De kijker wordt het schilderij binnengeleid via twee houten poten, afkomstig van zijn moeders bed, die voor het doek zijn gemonteerd. Een anonieme man met pet zit aan het bed, de stervende moeder is weergegeven door wittige verfvegen, waarin enkel de lijn van haar profiel en haar gelige hand zijn geschilderd. Schuin boven haar is een bijna wit vierkant in het beeld geplaatst.

In de assemblages van Raveel neemt ook de spiegel, vaak op hoofdhoogte, een belangrijke plaats in. Ze weerspiegelen de werkelijkheid en laten de toeschouwer deel van de voorstelling uitmaken. Tevens bieden ze een kijkje in iemands hoofd. Een mooiere manier om kunst en werkelijkheid samen te laten komen is bijna niet denkbaar. Spiegel u aan de wijsheid van deze man, gemaakt rond 1963, is daar een fraai voorbeeld van: de linker helft van de assemblage toont een spiegel, waarin de beschouwer zichzelf weerspiegeld ziet, de rechter helft toont een door Raveel geschilderde man.

De triptiek Het verschrikkelijk mooie leven (1965) neemt een belangrijke plaats in het oeuvre van Roger Raveel in. De voorstelling toont ook nu weer de bekende tuinelementen, die doorlopen over de drie panelen. Ook hier heeft de kunstenaar op het linkerdoek een spiegel gemonteerd, die deels met tralies beschilderd is. De kijker ziet zichzelf dus achter de tralies. Op het middelste paneel is, op een wit geschilderde cirkel, een echte kanariekooi met twee vogeltjes gemonteerd, een kat komt dreigend aangeslopen. Het rechter doek laat een vliegende, witte vogel zien, die de wijde wereld invliegt (de witte leegte op het doek). Het schilderij in mixed media speelt met vrijheid en beperking en toont zowel de verschrikking als de schoonheid van het leven.

Grappig is de spanning tussen werkelijkheid en abstractie in het werk Hoe vond je mijn schilderijtje; voordelig gekocht? (1967). Getoond wordt een ingelijst schilderij, gemonteerd op een groter doek. Een mansfiguur, geschilderd in de voor Raveel kenmerkende streepjes voor het lijf en een gevlekt hoofd, bekijkt in de hoek van een ruimte een tamelijk abstract landschap (het ingelijste schilderijtje). Een geschilderde pilaar (opnieuw een tuinpaaltje), midden op het werk, maakt deel uit van de ruimte op het grote doek, maar loopt ook naadloos door op het gemonteerde landschapsschilderijtje. Hetzelfde gaat op voor de diagonaal, die over gaat in een witte leegte. De titel demonstreert fraai de beeldende titels, die Raveel dikwijls aan zijn schilderijen geeft.

Het latere werk

Grappig is ook een schilderij uit 1971: Het vierkant rust even uit. Blikvanger is een geschilderd vierkant, dat zich in een moderne fauteuil heeft neergevlijd.

Opvallend is Even terugschouwen, een schilderij uit 1980. Opnieuw maakt Raveel gebruik van zijn tuinelementen, maar ditmaal is er een nauwkeurig uitgewerkte figuur op de voorgrond geschilderd. Het is een man met paarse pet, gekleed in een werkjas van dezelfde kleur, die met zijn rug naar de kijker staat. We zien slechts een deel van zijn profiel, dat in rood geschilderd is. Diezelfde kleur is gebruikt voor de rechterhand van de man, die hij in zijn zij heeft geplaatst. Het haar dat onder de pet uitkomt, is groen. Opmerkelijker dan de kleur van huid en haar is het blikveld van de man. Voor hem doemt namelijk niet de weidsheid van de tuin op, maar een tuinpaal die hem het uitzicht erop ontneemt.

Een – dikwijls groen – (fiets)karretje is eveneens regelmatig terug te vinden in het werk van Raveel. Hij schilderde het niet alleen tweedimensionaal op het doek, maar maakte er ook driedimensionele variaties op. Op de bovenzijde monteerde hij een spiegel, zoals bij Karretje om de hemel te vervoeren, waardoor de lucht weerspiegeld wordt. Op 10 mei 1990 duwt hij een vergelijkbaar object, een beschilderde kleerkast op wielen, door het centrum van Brussel om daarmee het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog vijftig jaar eerder te herdenken. Als geëngageerd kunstenaar zet Raveel zijn werk in om aandacht voor sociale vraagstukken te genereren.

In 2002 maakte hij Zelfbeschouwing, een geschilderd (zelf)portret voor een wit vlak, waarbij een spiegel een deel van het hoofd vervangt.

Uit 2010 is Spirituele ervaring gevat in een spanning in kleur: de linker onderhoek van het werk toont een hand met daarin een grote kwast. Vanuit de kwast waaiert een palet aan kleur uit over het midden van het doek. In de rechter bovenhoek loopt een groene diagonaal, met daarboven leegte.

Grafisch werk

Roger Raveel is een veelzijdig kunstenaar. Minstens zo interessant als zijn schilderijen is zijn grafische werk. Hij maakte overigens veel voorstudies voor zijn vroege werk in olieverf eerst op papier. Hierbij gebruikte hij aquarel, (kleur)potlood, inkt, waskrijt en gouache. Ook maakte hij zelfstandige werken op papier, al dan niet in een gemengde techniek. Ze doen sterk denken aan de thematiek van zijn schilderijen. Overigens is het grafische oeuvre, net als geschilderde, behoorlijk omvangrijk. Alles bij elkaar bestaat het uit meer dan vijfduizend tekeningen.

De illusie van de geborgenheid en de verschrikking van de witte leegte uit 1988 is zo’n werk op papier. Uitgevoerd in potlood, krijt en acryl toont het een glimp van een mannenfiguur, enkel neergezet met een zwarte contourlijn. Hij staat hand in hand met een kind, een vorm in zwart krijt, op een pad. Beiden zien we op de rug. Ze staan voor een enorm wit vlak – omkaderd door een zware, zwarte contourlijn – dat het zicht belemmert. Ook de diagonalen, bijna haaks op elkaar, de grootste grijs gearceerd, de kleinste zwart-wit gestippeld, spelen weer een rol.

Roger Raveel Museum en overige kunst

De veelzijdigheid van Raveel is ook terug te vinden in de grote ruimtelijke werken, al dan niet in de openbare ruimte, waar hij als kunstenaar aan (mee)werkte: muurschilderingen en een beschilderd tramstel in zijn vaderland, maar ook beschilderde palen op de Grote Markt in Haarlem. Verder heeft de kunstenaar objecten van keramiek gemaakt en ontwerpen voor andere vormen van kunstnijverheid en design.

Zijn bijdrage aan het Belgische kunstleven is niet onopgemerkt gebleven. Diverse malen ontving Raveel onderscheidingen voor zijn werk. In 1995 werd hij in de Belgische adelstand verheven. In zijn woonplaats Machelen-aan-de-Leie is – bij leven van de kunstenaar – het Roger Raveel Museum gevestigd. In dit dorp doet meer aan Raveel herinneren. Een kapel is door hem van inrichting en decoratie voorzien, en er is de Muur van de Verbeelding: een betonmuurinstallatie met de typische Raveelkenmerken en -elementen.

Vriendschap met Hugo Claus

Al eerder werd de vriendschap tussen Raveel en schrijver-kunstenaar Hugo Claus vermeld. Ze portretteerden elkaar onder meer en voerden een intensieve briefwisseling. In de brieven legden ze elkaar hun werk – Claus zijn literaire werk, Raveel zijn beeldende werk – voor en vroegen elkaar advies hierover. De correspondentie uit de periode 1947 – 1962 is bij uitgeverij Ludion in boekvorm uitgebracht onder de titel Hugo Claus - Roger Raveel. Brieven 1947-1962, onder redactie van Katrien Jacobs.

Tevens werkten zij samen aan een aantal publicaties, Claus als auteur en Raveel als graficus in de publicaties Genesis (1968) en Een andere keer (bibliofiele editie uit 2000). Genesis bestaat uit 33 prenten van de hand van Raveel, met erbij 33 gedichten uit de pen van Claus. Een andere keer is een verhaal van Claus, geïllustreerd met houtsnedes van Raveel.

Raveel in Nederland

Ook in ons land is het werk van Raveel zeer geliefd. Veel musea hebben zijn werk aangekocht. In de tweede helft van 2004 organiseerde het Cobra Museum voor Moderne Kunst in Amstelveen een expositie met ruim tachtig vroege werken van de kunstenaar uit de periode 1948 – 1967: De wonderlijke werkelijkheid van Roger Raveel – Het vroege werk.

Van 9 oktober 2011 tot en met 8 januari 2012 was het MMKA (Museum voor Moderne Kunst Arnhem) in Arnhem aan de beurt. Aanleiding voor de overzichtstentoonstelling Roger Raveel – even terugschouwen, met hoogtepunten uit het oeuvre van zeventig jaar kunstenaarschap, was de negentigste verjaardag van Raveel.