Kerkasiel: een maatschappelijk probleem

Het debat over kerkasiel (onderdak verlenen aan mensen die vervolgd worden met de bedoeling deze mensen te beschermen tov de overheid) treft voornamelijk het religieuze en het politieke subsysteem. Kerkasiel is ouder dan de kerk zelf, gaat zelfs vooraf aan de verschillende modellen. Hoe gaan de verschillende culturen en godsdiensten met die probleem om?

Oudheid : eigenbelang

In de oudheid had men een absolute eerbied voor gewijde plaatsen; in tempels mocht men geen mensen vermoorden (elders ook niet veronderstel ik, maar daar zéker niet). Die eerbied werd echter voornamelijk opgebracht uit vrees voor de Goden, dus uit eigenbelang.

Jodendom : naastenliefde

De eerbied voor religieuze plaatsen gold onder het Jodendom eveneens, maar niet langer uit eigenbelang. De voornaamste reden was dat men zijn naasten wou beschermen. In die hoogtijd van het Jodendom gold een traditie van bloedwraak; men nam het recht in eigen handen. In het Oude Testament waren er evenwel een aantal steden waar men niet vermoord kon worden, de zgn. vrijsteden. Ze waren tot stand gebracht om de rechtspraak te dienen.

Christendom : kerkelijk recht / tussen harmonie en conflictmodel

De gedachte van het kerkasiel werd voornamelijk ontwikkeld. Het werd ingesteld als een soort recht dat werd gebruikt in die zaken waarvoor het wereldlijke recht nog niet goed ontwikkeld was. Het kerkasiel werd dan ook meer en meer beperkt naarmate het wereldlijke zich ontplooide en uitbreidde.

Moderniteit : kloofmodel

In de moderne tijd is het kerkasiel verdwenen uit het Kerkelijk Wetboek. Het is niet langer de kerntaak van het Christendom. Hier komt het kloofmodel tot uiting : kerk en recht hebben niets meer met elkaar te maken, het recht heeft het monopolie van de behandeling van burgers.

Kerkasiel nu : conflict-, kloof- of differentiatiemodel?

Er is nog steeds geen (heropleving van de) wet, geen vaste grond om kerkasiel toe te kennen. Er is wel een spanning tussen traditie en moderniteit. Volgens de moderne logica zou men de kerk mogen binnenvallen en iemand arresteren : het heilige karakter van de kerk als object doet er niet toe. Toch durft de overheid niet binnenvallen; zou ze het toch doen dan zouden de mensen gechoqueerd zijn.

Zo wordt de oude traditie gerecontextualiseerd. Het kerkasiel past zich aan aan een nieuwe context, die van de mensen zonder papieren. De staat moet beoordelen volgens eigen regels, procedures enz. De kerk heeft daar in principe niets mee te maken. Het probleem is dat de asielprocedure volgens bepaalde Christelijke waarden te streng is. Er ontstaat in de ogen van dat subsysteem dan een humanitaire crisissituatie, een impasse in het asielbeleid. De kerk komt daaraan tegemoet door asiel te verlenen aan een aantal mensen die in principe werden uitgewezen. Als argumenten wordt in de eerste plaats het levensgevaar aangehaald maar daarnaast ook de onrechtvaardigheid van het terugsturen. Zo intervenieert de kerk in een zaak die eigenlijk aan de staat toebehoort. Als reactie wijst de overheid erop dat door deze houding een conflict ontstaat
(conflictmodel ). De kerk doet precies wat het in het begin van de Middeleeuwen deed : zich als concurrent opstellen en het conflict aanwakkeren. De kerk antwoordt daar evenwel op dat dit een toepassing van het differentiatiemodel is : het erkent wel dat de staat normaliter bevoegd is, maar in tijden van crisis acht ze het haar verantwoordelijkheid om op te treden. Er staan namelijk waarden op het spel die op de grens liggen van kerk & staat; de burgerlijke ongehoorzaamheid moet dan ook worden gezien als een evenwichtsoefening tussen concrete (staats)wetten en (religieuze) waarden zoals rechtvaardigheid.

Vandaag is de situatie evenwel anders. Het gaat in de eerste plaats niet om asielverlening maar asielbezetting : de gedachte bij de bezetters is de kerk te gebruiken als middel om papieren te krijgen. Dit stemt voornamelijk overeen met het conflictmodel. Door de acties te aanvaarden komen kerk en staat in concurrentie met elkaar.

Ondanks het conflict heeft de kerk toch sympathie voor de bezetters. Bisschoppen spreken zich voortdurend uit over asielbeleid zonder het af te keuren. Er is dus een openlijk conflict met het ministerie. De media vraagt zich daarbij af waar de bisschoppen zich in godsnaam mee bemoeien. Moet de kerk dan geen respect hebben voor de scheiding tussen kerk en staat? Zo redeneert de media in feite volgens het kloofmodel : iedereen moet zich op zijn eigen domein houden.

Waarom overschrijdt de kerk dan doelbewust deze kloof? Volgens De Maeseneer kan de kerk niet anders. Hoe argumenteert de kerk / Paus over de levensbeschouwelijke positie? Zowel met traditionele als moderne argumenten.

Wat de traditionele argumentatie betreft steunt men zich voornamelijk op de Christelijke traditie van radicale gastvrijheid. Men kan daarbij verwijzen naar de bijbel : het geloof heeft daar te maken met de zorg voor de kwetsbaren. Gelovig zijn is gastvrij zijn. De bijbel gaat dan ook voortdurend over vluchtelingen : de exodus naar Egypte, Jezus die zelf een vluchteling is, de migranten Abraham en Mozes,... In de bijbel kiest God telkens weer de kant van de vluchteling. Dit verplicht de kerk / Paus tot het woord te nemen in het voordeel van de vluchtelingen.

Op vlak van moderne argumenten haalt men onder andere een economische analyse aan en een beroep op mensenrechten. Uiteindelijk komt dit neer op het differentiatiemodel : men zoekt naar gemeenschappelijke raakvlakken waarop men de argumentatie kan bouwen. In zijn betoog respecteert de Paus daarmee de eigenheid van de politiek maar geeft vanuit dat discours tegelijk kritiek op de politiek. De bedoeling is voornamelijk de politiek tot reactie / dialoog te dwingen.

Van de kant van de politiek moet de Minister van Binnenlandse Zaken anderzijds per definitie de wetgeving verkiezen als bron van argumentatie. Hij moet de regels verdedigen en toepassen. Wetgeving (politiek) en traditie (kerk) komen zo in aanraking. Het meest vruchtbare model om deze tegenstelling op te lossen is niet het conflict- maar het differentiatiemodel : de politiek functioneert het best wanneer ze uitgedaagd wordt tot debat, niet tot repressie.