Richard von Weizsäcker: Europees denker en Duits geweten

De loopbaan van de Duitse oud-president Richard von Weizsäcker (1920-) is zowel imposant als veelzijdig te noemen. Deze loopbaan werd gekenmerkt door enkele opvallende constante factoren die een stempel drukten op zijn visie op Europa. In dit artikel worden deze factoren besproken, waarbij ook thema's als Von Weizsäckers verhouding tot CDU-kanselier Helmut Kohl, alsmede de rol van Duitsland in Europa aan de orde komen.

Eerste factor: Europese beïnvloeding

Breed perspectief
Als eerste factor kan een Europese beïnvloeding genoemd worden. Zo is er al vanaf Von Weizsäckers jeugd een duidelijke Europese oriëntatie bij hem waar te nemen. Vader Ernst von Weizsäcker was namelijk diplomaat en onderhield vele internationale contacten. De jeugd van Richard von Weizsäcker werd mede daarom getypeerd door vele verblijven in het buitenland, onder andere in studieverband. Zo kreeg hij zijn schoolopleiding onder meer in Kopenhagen en Bern. Naar eigen zeggen is hij in zijn jeugd dan ook bijna meer in het Europese buitenland geweest dan in Duitsland. Hierdoor heeft hij ontegenzeggelijk een breed cultureel perspectief gekregen.

Duitse geschiedenis
Dit perspectief kan als een belangrijke reden beschouwd worden voor de latere interesse van Von Weizsäcker in Europa. Voor de Europese beïnvloeding van zijn leven is echter ook een ander element van belang. Zo is Von Weizsäckers leven in meerdere opzichten nauw verbonden geweest met de Duitse geschiedenis. De opkomst van het nationaal-socialisme heeft bijvoorbeeld een groot deel van zijn jeugd getekend. Toen hij van 1933 tot 1936 in Bern op school zat, werd hij vanwege zijn Duitse achtergrond negatief bejegend door verscheidene leraren. Ook in 1937 en 1938 ondervond hij tijdens studies in Oxford en Grenoble groot wantrouwen tegen zijn Duitse wortels. Van 1938 tot 1945 zou Von Weizsäcker uiteindelijk als soldaat en later kapitein in het leger dienen. Deze gespannen, atypische jeugdervaringen en de internationale situatie die deze ervaringen veroorzaakte, hebben Von Weizsäckers latere visie op Europa gekleurd. Zo heeft hij altijd benadrukt dat de naoorlogse problemen van de Europese eenwording gering waren in vergelijking met de gespannen situatie in zijn verleden.

'Europese' levensgeschiedenis
In een reeks interviews in de vroege jaren negentig werd Von Weizsäcker naar deze invloed van zijn persoonlijke verleden gevraagd. Hij erkende toen dat zijn houding ten opzichte van Europa voor een groot deel bepaald was door zijn ‘Europese’ levensgeschiedenis. Zo benadrukte hij zijn vele herinneringen aan afschuwelijke nationaal-socialistische excessen en vernietigingen. In dat licht was het zijn stellige overtuiging dat de latere Europese toenadering, met name de Duits-Franse vriendschap, van onschatbare waarde was geweest. Ook de toenadering van Duitsland tot zijn oosterburen vond hij in dit kader bijzonder belangrijk. De hedendaagse Duitse symbiose met Europa was volgens hem dus niet vanzelfsprekend, gezien de schokkende ervaringen uit zijn verleden.

Naoorlogse functies
Ook in zijn naoorlogse functies zou Von Weizsäckers leven een duidelijke Europese invloed vertonen. Zo zou hij als burgemeester van Berlijn van 1981 tot 1984 in het middelpunt van de Koude Oorlog en de verdeling van Europa staan. Deze verdeling zou hij ook ervaren als Duits Bondspresident, een functie die hij vanaf 1984 bekleedde. In deze hoedanigheid ontmoette hij vele Europese staatsmannen en maakte hij bovendien de Wende, de Duitse eenwording, van zeer nabij mee. Later in dit referaat zal nader ingegaan worden op de verbindingen die Von Weizsäcker legt tussen de hereniging van Duitsland en de Europese integratie. Concluderend kan in ieder geval gesteld worden dat zowel Von Weizsäckers veelzijdige en gespannen jeugd als zijn naoorlogse ervaringen een belangrijk stempel hebben gedrukt op zijn visie op Europa.

Tweede factor: semi-onafhankelijkheid

Semi-onafhankelijke opstelling
Naast deze Europese invloed vertoont het leven van Richard von Weizsäcker ook een tweede factor die relevant is voor zijn visie op Europa. Dit is de semi-onafhankelijke opstelling die vooral in zijn naoorlogse politieke functies sterk naar voren kwam. Deze opstelling zou Von Weizsäcker onder andere als lid voor de Christen-Democratische Unie (CDU) in de Bondsdag tonen. Zo was hij het in de jaren zeventig als een van de weinigen in zijn CDU-CSU-fractie eens met de Ostpolitik van de regering-Brandt-Scheel. Ondanks zware kritiek van partijgenoten stemde hij in 1972 dan ook voor het Verdrag van Warschau.

Von Weizsäcker als Bondspresident: moreel wegwijzer
Ook als Duits president zou Von Weizsäcker zich van 1984 tot 1994 een semi-onafhankelijke opstelling aanmeten. Daar het ambt van president in Duitsland een voornamelijk representatieve functie is, kon hij zich hierin ontwikkelen tot een autoriteit die boven de politieke partijen stond. Hierdoor verkreeg hij bijnamen als de morele wegwijzer van Duitsland, het geweten van de Duitse natie, geestelijk ambassadeur van Duitsland en opperzedenmeester van de Bondsrepubliek. Ook zijn intellectuele en weloverwogen woordkeuze droeg aan deze benamingen bij. Deze stijl was overigens ook terug te zien in de vele werken en toespraken die Von Weizsäcker schreef over Duitsland en Europa. Hierin citeerde hij vaak lustig uit werken van beroemde schrijvers als Goethe, Heine en Mann. Vanwege deze stijl en het feit dat hij van zijn vader een adellijke titel had geërfd, was het dan ook niet zonder reden dat Von Weizsäcker ook de bijnaam Bildungsaristokrat verkreeg.

Tijdsgewricht en verhouding tot Kohl
Von Weizsäcker is mede door zijn werken waarschijnlijk de meest politiek betrokken Duitse president geweest. Enerzijds kwam dit dus door zijn politieke en verbale kwaliteiten. Anderzijds was ook het tijdsgewricht van zijn presidentschap hiervoor van belang. De Koude Oorlog en de Duitse hereniging maakten namelijk dat hij als president uitvoerig mee debatteerde over het vermogen van de Duitse en Europese politiek. Hierin ontwikkelde hij zich in sommige opzichten zelfs als de tegenpool van Bondskanselier Helmut Kohl. Waar Kohl immers vooral door zakelijkheid gekenmerkt werd, poogde Von Weizsäcker juist een intellectuele, semi-onafhankelijke boodschap te verkondigen. Ook inhoudelijk zouden beiden niet zelden tegenstellingen vertonen. Zo gaf Von Weizsäcker als president meerdere malen kritiek op Kohl. In 1989 verweet Von Weizsäcker hem bijvoorbeeld dat hij de weg naar de Duitse eenheid niet voorzichtig genoeg bewandelde, maar deze met te veel haast wilde forceren. Alhoewel zijn presidentschap voornamelijk representatief was, schroomde Von Weizsäcker dus niet om de binnenlandse politiek kritisch te benaderen.

Zelfstandigheid
Een ander voorbeeld van Von Weizsäckers semi-onafhankelijke opstelling is de scherpe kritiek die hij in 1997 op het kabinet-Kohl gaf. De regering zou volgens hem te lang in het zadel zitten, een gebrek aan visie vertonen en enkel op machtsbehoud uit zijn. Daarnaast zou er een intellectueel debat in de politiek missen. Vanwege deze kritiek werd Von Weizsäcker door de regerende CDU uit de partij gezet. Alhoewel hij uiteindelijk weer als lid tot zijn partij werd toegelaten, zou hij zijn zelfstandige pad voortzetten en bijvoorbeeld in 1998 de loze beloftes en het populisme in de Duitse politiek hekelen. Uit deze voorbeelden blijkt dat Von Weizsäckers semi-onafhankelijke opstelling een constante factor bij hem is. Deze is, naast de eerste factor van Europese beïnvloeding, ook herkenbaar in zijn visie op Europa. Deze is namelijk door zijn levensgeschiedenis gekleurd en in een semi-onafhankelijke stijl verwoord.