Existentialisme

Existentialisme is een levenswijze met de nadruk op individualiteit, individuele vrijheid en subjectiviteit. Zoals zoveel filosofische stromingen, vindt het existentialisme haar oorsprong in Duitsland en Frankrijk in het begin en het midden van de twintigste eeuw.

Oorspong

Filosofische stromingen zijn een weerslag van wat in een tijdvak leeft. Zij geven vorm aan wat in brede lagen van de bevolking wordt gevoeld en ontstijgen daarmee de algemeen heersende opvatting als zouden filosofen hun denkbeelden ver van het dagelijkse leven en binnen de kring van gelijkgestemden tot ontwikkeling brengen. Zo ook de stroming van het existentialisme. Deze denkrichting ontstond in een tijd nadat eerst Copernicus de mensheid al aan het twijfelen had gebracht door hem zijn centrale rol in de schepping te ontnemen. Daarna alleen maar versterkt door de evolutionisten met Darwin als bekendste exponent, waardoor de mens verder beroofd werd van zijn zekerheid over zijn schepper. Niet geschapen naar zijn beeld en gelijkenis, maar ontwikkelt in de loop der eeuwen. De psychologie van Freud en diens aanhangers ontnamen de mens vervolgens nog eens zijn emotionele en morele zekerheden. Dit alles maakte de tijd rijp voor een nieuw filosoferen. Onder invloed van mannen als Nietzsche en Satre komt de vraag naar de zin van het bestaan weer nadrukkelijk naar boven drijven. Maar niet alleen de vraag naar het metafysische komt naar voren, zeker ook de moraal komt in deze filosofie weer aan de orde.

Scheiding der geesten

Het existentialistische denken in Duitsland ontwikkelde zich in de jaren ’20 tussen twee oorlogen in. De Franse tak kwam tot stand direct na de Tweede Wereldoorlog. De Duitse wijsgeren konden over het algemeen weinig waardering opbrengen voor het Franse existentialisme. Een van de grootste Franse filosofen, Jean-Paul Satre gaf een heel andere draai aan het Duitse denken. In zijn filosofische hoofdwerk'L'Être et le néant' (dat als onleesbaar bekend staat) werd hij geïnspireerd door Martin Heideggers magnum opus 'Sein und Zeit' (eveneens onleesbaar) In Sartre's beroemde lezing 'Het existentialisme is een humanisme' legt hij uit dat de mens het zonder God moet stellen. God kan niet bestaan, omdat de mens anders een 'kern' zou hebben, en die bezit de mens niet. De mens is geen schimmel en ook geen bloemkool, want er bestaat niet zoiets als een menselijke natuur. Voor de mens staat niet vast wie hij is, mensen ontwerpen zichzelf. 'Existentie gaat vooraf aan essentie', is Sartres bekende formule voor dit gegeven. Niets of niemand anders dan ik bepaalt wie ik ben en wat ik moet doen in dit leven.

De kern van het existentialisme

In deze periode durven mensen zich weer de vraag te stellen: “wie ben ik, wat doe ik hier en wat is de zin van mijn bestaan?” Daarbij wordt de stelling verkondigd dat als alles toeval is, het bestaan absurd moet zijn. Het waren niet de eersten de besten die zich over deze vraag gebogen hebben.

Zij kwamen tot de slotsom dat alles geen toeval zijn kon. Dat het leven niet absurd kon zijn. En men ontkomt aan deze destructieve gedachtegang door in volledige vrijheid je eigen weg te kiezen; jezelf te vormen en je bewust te worden van de werkelijkheid om je heen. En in extreme situaties komt de mens pas goed tot ontplooiing. Oorlog, strijd, lijden en dood zijn de momenten waarop de mens werkelijk boven zichzelf uit zou moeten en ook zou kunnen stijgen, daarbij door niets en niemand gebonden aan wat dan ook, aan niemand verantwoording verschuldigd, maar in volle vrijheid handelend. Daarbij maakt het niet uit of men een daad van grootse zelfopoffering stelt, of een perfecte complexe moord beraamt en uitvoert. Goed en kwaad zijn externe normen, en die spelen bij deze filosofie geen enkele rol. Helaas, deze momenten van grootsheid zijn schaars. Wat doet men in de tussenliggende periodes? Daarop geeft het existentialisme jammer genoeg geen antwoord.

© 2007 - 2009 Hypotheekinfo, gepubliceerd in Mensen (Kunst en Cultuur) op 11-06-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Hypotheekinfo is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Existentialisme: De mens is niets anders dan wat hij van zichzelf maakt. Dit is het belangrijkste principe van het existentialisme. Het existentialisme is een filosofische stroming die sinds de Eerste Wereld…
• 'Le Sacre du printemps' als uiting van Modernisme: 'Le Sacre du printemps' van Igor Stravinski kan gezien worden als het begin van het modernisme. Om deze aanname te kunnen beargumenteren moet het ballet bes…
• Filosofie in de Klassieke Oudheid: Filosofie is de oudste theoretische discipline die verlangt en streeft naar wijsheid. Het Griekse woord filosofia is een samenstelling van de woorden voor liefde en wijshei…
• De Modernist Mohammed Abduh: De Egyptische Mohammed Abduh was een bekende godsdienstgeleerde en wordt beschouwd als een belangrijke liberale hervormer binnen de Islam. Hij wordt wel gezien als de stichter va…
• Chabad-Lubavitcher Chassidisch Jodendom: De Chabad-Lubavitch is een filosofie, een beweging en een organisatie. Het wordt beschouwd als de meest dynamische kracht in het tegenwoordige Jodendom. De beweging k…