De godsdienst van het oude Egypte

De dorpen langs de Nijl, eerst allemaal afzonderlijke samenlevingen, groeiden tot grotere gemeenschappen uit, meestal doordat de ene plaats de andere veroverde en annexeerde. Zo werd geleidelijk aan ca. 3200 v. Chr. Egypte één koninkrijk. Tegelijk smolten daarmee ook de lokale godsdiensten samen tot één sterk organisch opgebouwd polytheïsme of veelgodendom, waarin de dieren van de vroegere lokale godsdiensten alle hun plaats kregen toegewezen.

Het Egyptische polytheïsme

In de Egyptische samenleving werden meerdere goden vereerd en was zodoende een vorm van polytheïsme. De goden kenmerkten zich vooral door hun twee- of drievoudig karakter waardoor ze dikwijls dierlijke, menselijke en bovenmenselijke eigenschappen in zich verenigden. Anubis bijvoorbeeld, de bewaker en leidsman van de doden in de onderwereld, werd afgebeeld met een jakhalzenkop. Hij weegt het hart van een mens, voordat hij hem tot de wereld van de geesten toelaat (zie afbeelding rechts). Thoth, de god van de wetenschap, had de kop van een ibis of nijlreiger. De machtigste en belangrijkste goden waren dikwijls samensmeltingen van de vroegere goden van de plaatselijke gemeenschappen. Aan het hoofd van de Egyptische godenhiërarchie stond de zonnegod Ra - de zon speelt immers in de landbouwgemeenschap een belangrijke rol. Hij verenigde in zich de eigenschappen van de vroegere goden: Aton, de vaderzonnegod en Horus, de valkgod en wreker, de heer van de bovenwereld, vaak genoemd als de zoon van de zon. Als zoon van Osiris en Isis (broer en zuster, die over de Nijl heersten) en kleinzoon van Geb, de god der aarde, en de hemelgodin Nut speelde Horus een grote rol in de Egyptische religieuze mythen. Zijn oom en grote vijand was Seth, de heer van de duisternis en de onderwereld, vaak afgebeeld als half mens, half hazewind. Van de opgaande zon, Khepera, was de scarabee of mestkever het symbool; deze rolt zijn eieren in een dikke mestbal en beweegt deze voort zoals de zon langs de hemel schuift. Ra, de levengevende zon, bekleedt ook de koning met zijn macht; daarom noemden sommige farao's zich Ramses, 'zoon van Ra', en verleenden zich aldus een goddelijke status en goddelijke macht.

De Egyptische dodencultus

Een godsdienst die de koning tot een bemiddelaar tussen goden en mensen maakt, geeft duurzaamheid zowel aan zichzelf als aan het rijk. Daarnaast had de Egyptische godsdienst als meest opmerkelijke eigenschap zijn uitgebreide en merkwaardige

dodencultus. Omdat Osiris de zoon was van de hemel en de aarde en de god van de wasdom en omdat de farao van de goden afstamde, was de vruchtbaarheid van het land afhankelijk van hun onsterfelijkheid. De farao's moesten dus onsterfelijk gemaakt worden. Nu waren de opvattingen over een leven na de dood nogal gecompliceerd. In de loop der tijden waren er verschillende denkbeelden over de ziel en over de wijze waarop deze bleef voortbestaan, maar altijd geloofde men in een leven na de dood. Ook in haar schimmig bestaan moest de ziel haar tehuis in het lichaam vinden en daarom mocht dit niet vergaan: vandaar de vernuftige mummificeermethoden. Het voortleven van de ziel na de dood hing af van het behoud van het lichaam. Daarom werd voor de begrafenis dikwijls het hart weggenomen en vervangen door een scarabee-amulet (zie afbeelding links). Die moest het lichaam behoeden tegen gevaren als bederf en grafplunderaars. Later droegen ook de levenden 'bescherm'-amuletten om zich van de gunst van de goden te verzekeren. Na de dood van elke andere Egyptenaar werd de ziel geoordeeld door Osiris. De goede zielen werden toegelaten tot zijn rijk (of smolten volgens sommige culten samen met de zon), de slechte zielen kwamen in een soort hel of werden gedoemd om opgegeten te worden door de Verslinder, een figuur met een voorlijf van een leeuw, het achterlijf van een nijlpaard en de kop van een krokodil.

De piramide: een koningsgraf

Vanaf 2500 v. Chr. werden de eerste piramiden gebouwd als grafmonument voor een farao. In een periode van 1000 jaar zijn er 80 bewaard gebleven. Ze werden niet door slaven gebouwd, zoals is gebleken uit archeologische opgravingen, maar door bouwvakkers en lokale boeren als een soort herendienst voor het staatshoofd. De piramiden werden gebouwd van kalksteen, in eerste instantie op de zandbodem, maar later, vanwege het gewicht op een kalkstenen ondergrond. De farao gebruikte de piramide als 'hemeltrap'. Dat verklaart mede de vorm van het complex. Rondom de mummies werden voedsel, kleren, speeltuig en grote kostbaarheden neergelegd samen met figuren die hun vrouwen en bedienden moesten voorstellen. Aanvankelijk werden alleen de farao's als onsterfelijk beschouwd en met zoveel luister bijgezet. Later probeerde iedereen die zich dat kon veroorloven op dezelfde manier onsterfelijk te worden.

De macht van de priesterkaste

Eeuwenlang waren in verschillende delen van Egypte de priesters verbonden aan de cultus of verering van een bepaalde god en hadden zij verschillende opvattingen over het lot van de ziel na de dood. In de 14e eeuw v. Chr. probeerde farao Amenhotep IV in deze warwinkel van culten en tegenstrijdige opvattingen orde te scheppen en met veel inzet bevorderde hij de verering van één god, namelijk Aton, de vader-zonnegod, en zodoende het monotheïsme invoerend. Hij veranderde zijn naam in Echnaton (glorie van Aton). De machtige priesterkaste verzette zich hier heftig tegen en zijn opvolger Toetanchamon keerde terug naar het polytheïsme. Het Egyptische rijk ging te gronde door eeuwenlang elkaar opeenvolgende invasies van vreemde mogendheden, zoals de Perzen, Grieken, Romeinen en Byzantijnen. Ook de gecompliceerde godsdienst was hier niet tegen bestand. Tegen de 3e eeuw v. Chr. kreeg onder de Byzantijnen het christendom in Egypte de overhand. Het waren de Arabieren die in de 7e eeuw na Chr. de islam en het Arabisch in het land introduceerden.