De godsdienst van Mesopotamie

Tussen de rivieren de Eufraat en de Tigris in Mesopotamië ontwikkelden zich de machtige Soemerische steden en koninkrijken die aanvankelijk onderling strijd voerden om de macht, maar later werden ingelijfd door Semitische koninkrijken en ten slotte door het Perzische rijk. Door de staatkundige samensmelting van alle volken in dit gebied met elk zijn eigen goden kwam een Soemerische verering tot stand van bijna 4000 goden van wie de meeste met de natuur verbonden waren.

De Ishtarcultus in Mesopotamie

De machtigste goden waren aanvankelijk de voormalige beschermgoden van de zes grote steden in dit gebied: Anoe, de god van de hemel, Enlil, de god van de lucht, de maangod Sin, de zonnegod Babar (of Shamash), Ea (of Enki), de watergod en Nintoed, de moedergodin. De steden lieten ook toe dat andere goden dan hun eigen stadsgod vereerd werden. Deze zes goden waren niet in alle perioden even belangrijk. Later streefden mindere goden hen zelfs voorbij. Het meest algemeen werd misschien wel Ishtar vereerd (zie afbeelding inleiding). Het was de Semitische vruchtbaarheidsgodin, die veel eigenschappen van Nimtoed en andere moedergodinnen overnam. Net als de planeet Venus was ze de hemelgodin. De Ishtarcultus was wijd verbreid en bleef lang bestaan. Ishtar kwam ook voor in de Hebreeuwse mythologie onder de bijbelse naam Astarte en het latere hellenisme -de Griekse cultuur na Alexander de Grote- stelde haar gelijk met de Egyptische Isis.

Babylon en Mardoek

De god Mardoek werd minstens even belangrijk toen zijn stad Babylon in het 2e millennium v. Chr. zeer machtig werd als hoofdstad van het Babylonische rijk dat zich uitstrekte tot aan de Perzische Golf. Mardoek werd de bekendste god in Mesopotamië (in de Bijbel wordt hij Merodach genoemd) en verenigde de wijsheid van Ea en de macht van Enlil. Nadat hij Tiamat, het monster van de chaos, overwonnen had, werd hij koning van de goden en schiep de mens. Niet alleen de overheersende plaats van Mardoek, maar ook andere godsdienstige ontwikkelingen waren rechtstreeks het gevolg van staatkundige veranderingen die weer verband hielden met veranderingen in belangrijkheid van de steden, staten en rijken van Mesopotamië.

De mythe van de zondvloed

De Soemeriërs, Babyloniërs en Assyriërs schiepen een groot aantal mythen over hun goden en droegen de daden van andere helden dikwijls over op hun voornaamste god of goden van een bepaalde periode. Het bekende verhaal van de zondvloed is van Soemerische oorsprong. Zoals het staat opgetekend in het Gilgamesj-epos, één van de oudste literaire werken. Het geeft een beschrijving van de reis van koning Erek naar de wateren van de dood en terug, en lijkt soms frappant veel op het bekende bijbelverhaal met de ark, de overstroming en de duif. Het Gilgamesj-epos in zijn geheel toont echter meer belangstelling voor het aardse leven dan voor een allesovertreffend hiernamaals.

De macht van de priesterkaste
De Mesopotamiërs schijnen wel aan een leven na de dood geloofd te hebben, maar hun godsdienstige gebruiken hielden meer verband met de zegeningen die zij van hun goden voor het aardse leven konden verwachten. Hun priesters waren goed opgeleid en hecht georganiseerd. Uit door archeologen gevonden kleitafeltjes blijkt dat de Mesopotamische tempels beheerd werden als een soort rechtspersonen met een efficiënte 'boekhouding' en meestal zeer omvangrijke landerijen (zie afbeelding links). Het onderwijs was in handen van de priesters en omvatte lezen, schrijven en rekenen. Tevens hielden zij zich bezig met waarzeggerij, waarbij ze de wil van de goden trachtten te achterhalen door de lever van een pasgeslacht schaap te onderzoeken of met behulp van astrologie. Omdat zij de wil van de goden probeerden af te lezen uit het gedrag van de hemellichamen tekenden zij de bewegingen op van de hun bekende sterren en planeten en baanden zo de weg voor de latere wetenschappelijke astronomie of sterrenkunde. Een andere priestergroep legde zich toe op de verklaring van dromen en ongewone gebeurtenissen; ook daaruit probeerden zij af te leiden wat de goden met bepaalde mensen of met het land voorhadden. Tegen betaling door de gelovigen droegen zij offers op en hielden lange bezweringen en rituelen, waarbij zij door schuldbelijdenissen en zelfs door magische handelingen de goden probeerden te beïnvloeden.

Het einde van de Mesopotamische godsdienst

Doordat er voortdurend accentverschuivingen hebben plaatsgevonden, kunnen we tegenwoordig moeilijk het innerlijk verband van de Mesopotamische godsdienst ontdekken, maar deze bleek zich door zijn grote plooibaarheid gemakkelijk aan allerllei politieke veranderingen te kunnen aanpassen, totdat hij ten onder ging na de inname van Babylon door de Perzen in 539 v. Chr.