De Griekse mythologie en mysteriecultus

Evenals het veelgodendom van de Soemeriërs kwam dat van de Grieken tot stand doordat de immigranten en indringers allemaal hun eigen goden meenamen. De plaatselijke natuurgoden van het Griekse vasteland, een land van bergen en geïsoleerde dorpen, kwamen in karakter overeen met de goden van de Kretenzen uit de Minoïsche tijd. De Doriërs, indringers uit het noorden, brachten hun hemelvader en aardgodin mee, door de Grieken Zeus (zie afbeelding links) en Demeter genoemd.

De bekendste Griekse goden

In de tijd van het ontstaan van de Ilias en de Odyssee (het episch dichtwerk van de dichter Homerus ca. 800 v. Chr. over de Trojaanse oorlog en de omzwervingeen van de held Odysseus) werden Zeus, zijn tientallen vrouwen en goddelijke en halfgoddelijke kinderen in alle Griekse stadsstaten in een of andere vorm erkend, al kon hun verering sterk verschillen. Zeus bijvoorbeeld was voor allen de oppergod en regenmaker. Maar daarnaast was hij op sommige plaatsen een vruchtbaarheidsgod, op andere een god van de onderwereld en verder de plaatselijke natuurgod van een aantal bergtoppen in Griekenland en heerste vanaf de berg Olympus. Andere belangrijke goden waren:

• Hera: koningin van de goden en de godin van het huwelijk;
• Athene (of Pallas Athene): de wijze maagd, godin van de stad Athene en beschermster van de kunsten;
• Hermes: god van de handel, dieven en boodschapper van de goden;
• Aphrodite: godin van de liefde, vruchtbaarheid, schoonheid en beschermster van planten en de dierenwereld;
• Artemis: godin van de jacht;
• Apollo: de jonge, knappe god van de jeugd, muziek, dichtkunst en beheerder van de tempel van Delphi, waar hij de vertolker was van het orakel, een priesteres die -bedwelmd door uit een kloof opstijgende dampen- geheimzinnige voorspellingen deed. Haar raadselachtige antwoorden op vragen over godsdienstige, ethische en politieke vragen werden in belangrijkheid alleen overtroffen door de orakels van Zeus.

Invloed van de Griekse architectuur

Griekenland ontwierp in zijn bloeitijd een vorm van eredienst voor de goden waarin het uiterlijk belangrijker was dan de inhoud. Het Westers drama vond zijn oorsprong in de dialogen van de religieuze feesten en zijn oervorm waarschijnlijk in de lentefeesten van dood en wedergeboorte. De raad van het orakel van Delphi had een onmiskenbare invloed op politieke beslissingen, maar over het algemeen had de bevolking meer invloed dan de priesterkaste. De statige en formele godsdienstige plechtigheden werden officiële formaliteten, burgerlijke ceremonies waarbij de mensen zich niet persoonlijk bij betrokken voelden. Dat het bij de godsdienstige beleving meer ging om de uiterlijkheden manifesteert zich in de bouw van de majestueuze tempels voor Zeus en Athene die tot de beste architectuur uit de geschiedenis worden gerekend. Ze hebben in het Westen eeuwenlang tot voorbeeld gediend voor andere bouwwerken.

Goden met menselijke trekken

De Griekse godenwereld was allesbehalve primitief van aard. De goden waren geen natuurkrachten meer of personificaties daarvan. Zij waren onsterfelijke schepselen met een menselijke gestalte en menselijke eigenschappen. Hun gedrag, ruzies en liefdesaffaires hadden een erg menselijk karakter. De Griekse beeldhouwers beeldden hen uit als echte, geïdealiseerde mensen. Daarom hadden de Grieken geen angst voor hun goden, wat in de meeste oude culturen wel het geval was. Algemeen worden de Griekse godenbeelden geroemd en bewonderd, niet vanwege hun religieuze betekenis, maar louter vanwege hun uitstraling. Het Griekse drama, afkomstig uit de liturgische ceremoniën, bracht schrijvers voort als Sophocles en Euripides, die in de goden en de traditionele mythen een middel vonden om menselijke karakters en handelingen uit te beelden. De gecompliceerdheid van de Griekse godsdienst maakte de eredienst voor veel mensen tot een inhoudloze formaliteit. Hij miste een sterk ethische en bevredigende inhoud. De meer ontwikkelde groepen in de samenleving zochten daarom hun toevlucht bij de rationele filosofieën die zich naast de godsdienst ontwikkelden en waarvan de ideeën en meningen over de wereld, de mens en het menselijk gedrag veel geloofwaardiger overkwamen.

De mysteriecultus in Griekenland

Een mysteriecultus is een geheime eredienst voor één of meer goden. Ze oefenden vooral aantrekkingskracht uit door hun geheimzinnigheid en de persoonlijke voldoening die zij aan hun volgelingen schonken. Ze werden ook mysteriën genoemd omdat -behalve voor ingewijden- de plaatsen van hun rituele bijeenkomsten geheim werden gehouden. De erediensten konden van accent en stijl verschillen, maar de inwijdingsmethoden toonden veel overeenkomst. Onder leiding van een hiërofant (opperpriester) werden de kandidaten eerst gezuiverd, bijvoorbeeld gewassen of ondergedompeld in zee of in een heilige rivier. Daarna werden zij onderricht in de geheime leer van de eredienst en mochten zij de gewijde voorwerpen zien. Hierop volgde de rite waarbij de kandidaten gekroond of met een krans werden omhangen. Zij waren dan helemaal ingewijd en mochten deelnemen aan de ceremonies, processies en heilige feesten van de cultus. Ze vormden dus sterk op de persoon gerichte godsdiensten en de ingewijden geloofden daardoor dat de geest of de god bezit van hen had genomen.

Enkele belangrijke mysteriën

De Eleusische mysteriën -genoemd naar Eleusis, een plaats in Athene, waar zij gehouden werden- waren de oudste en soberste. Zij waren gewijd aan Demeter, de godin van de landbouw. Volgens de mythe verdwijnt haar dochter Persefone in de onderwereld, waar Demeter haar naar lang zoeken vindt en naar de aarde probeert terug te brengen. Maar Hades, de vorst van de onderwereld, haalt Persefone over een derde deel van het jaar als zijn vrouw in de onderwereld te blijven. Als de maagd van de graankorrels keert Persefone elk voorjaar naar de aarde terug. Tot de plechtige Eleusische riten behoorden nachtwaken en processies in de herfst, die het zoeken van Demeter naar haar dochter uitbeelden. Ook werden er, hoofdzakelijk door vrouwen, rituele drama's opgevoerd die de dood en wedergeboorte van de graankorrel symboliseerden. Mysteriënculten vonden plaats voor veel goden, maar de Eleusische mysteriën en de onstuimige culten voor Dionysus en Orpheus waren de belangrijkste. Dionysus, de god van de wijn (net als bij de Romeinen ook wel Bacchus genoemd), viel naast de andere waardige goden van de Olympus enigszins uit de toon. De uitgelatenheid van zijn cultus was in sterk contrast met de plechtigheden van de officiële Griekse godsdienst. Tot zijn vereerders hoorden ook de nimfen of halfgodinnen die in de onstuimige riten in wilde trance rondrenden en tekeergingen.

De cultus van Orpheus, beschermer van de muziek en priester van Dionysus, die meer de nadruk legde op ingetogenheid, ascese (onthouding van alle lusten) en reinheid, had een grote invloed op de Griekse filosofen van hun tijd. De mysteriën vormden een tegenwicht tegen de onpersoonlijke godsdienst. Zo overleefden zij het geloof in de Griekse goden en vonden ook elders aanhang, zoals bij de Romeinen, waar zelfs enkele keizers zich lieten inwijden. De Eleusische mysteriën gingen pas ten onder na de verwoesting van de tempel van Eleusis door de Visigotenkoning Alarik in de 4e eeuw, de periode van de Grote Volksverhuizing waarin verschillende stammen het Romeinse Rijk binnendringen en uiteindelijk het einde betekent van de Romeinse overheersing in Europa.