De Romeinse godsdienst en mysteriecultus

Evenals de godsdienst van de oude Grieken was die van de Romeinen tot stand gekomen door verschillende invloeden. Oorspronkelijk stond de Romeinse godsdienst dicht bij de magie. De geesten werden nauwgezet vereerd, maar waren vage figuren met magische kracht. Wel hadden zij dikwijls duidelijke functies en namen, maar geen persoonlijkheid. Van deze goden werden geen afbeeldingen gemaakt en mythen over hen waren niet in omloop. Dat veranderde onder invloed van de Grieken en Etrusken.

De goden en hun functie

De priesters en gelovigen schonken veel aandacht aan taboes, toverformules, bezweringen en het interpreteren van voortekenen; bij elkaar een ingewikkeld systeem dat diende om de gelovigen op goede voet te houden met geesten waarvan de persoonlijkheid vaag was -soms wist men zelfs niet of men met een mannelijke of vrouwelijke geest te doen had- en hun functie duidelijk. De boeren baden tot Saturnus voor het zaaien en tot Ceres, de godin van de wasdom, voor een goede graanoogst. Flora heerste over de bloemen, Faunus over de bossen. Bepaalde geesten, de Lares, hadden eerst het toezicht op de bezaaide velden, later werden ze goden die het huis en het gezin beschermden. De Penaten beschermden het eten in de provisiekast. Dan waren er nog twee zeer belangrijke gezinsgoden: Janus, de bewaker van de deur of ingang en Vesta, de beschermster van de huiselijke haard. Aan het hoofd van alle goden stond Jupiter, de hemelvader, die zorgde voor zonneschijn en regen.

Ceremonies en plechtigheden

De Romeinse goden werden meer vereerd in activiteiten dan dat zij een plaats innamen in het denken van de burgers. De vele plechtigheden en feestelijkheden waarin zij vereerd werden, waren nuchter en duidelijk. Riten en bezweringen werden verricht alsof zij een soort wettelijk contract waren; wanneer ze op de juiste manier uitgevoerd werden, zo geloofde men, waren de goeden verplicht tot een tegenprestatie of werden anders niet meer geëerd. De priesters waren belangrijk en machtig, want zij kenden de regels voor het juist verrichten van de ceremonies en het onderricht daarin, vooral van de staatsriten. Op minstens 104 dagen per jaar vonden er speciale offers en ceremonies plaats voor de vele goden van de Romeinse staat. Van hen was Jupiter, de leider van de menselijke aangelegenheden, de bewaker van de wet, en later de beschermheer van Rome, de voornaamste (zie afbeelding inleiding). Mars was oorspronkelijk de beschermer tegen vijandelijke legermachten, maar in het keizerlijke Rome werd hij geleidelijk oorlogsgod. Mars was de meest vereerde god van het Romeinse Rijk. Waarschijnlijk omdat zijn zonen (Romulus en Remus) gezien worden als de stichters van Rome. Janus en Vesta werden geëerd en aangeroepen bij het begin en het eind van de officiële ceremonies.

De invloed van de Etrusken en Grieken

Tegen de 8e eeuw v. Chr. waren de Latijnen van westelijk Midden-Italië omgeven door de Etrusken (die waarschijnlijk uit het oostelijk Middellandse-Zeegebied waren gekomen) in het noorden en de Griekse kolonisten in het zuiden. De Etrusken en de Grieken waren in oorlog en vrede bondgenoten van de Latijnen en hadden daardoor veel invloed op de latere Romeinse godsdienst. De Etrusken voerden nieuwe goden in, onder wie waarschijnlijk Minerva, godin van wijsheid en beschermster van kunst en ambacht. Ze schiepen een familieband tussen de oude en nieuwe goden. Hun voornaamste vernieuwing was dat zij de schimmige Romeinse goden, geesten of machten tot personen maakten. In de tempel van Jupiter op de Capitolanus van Rome plaatsten zij beelden van Jupiter, Juno en Minerva en in het algemeen gaven zij de goden een menselijke gestalte. Ook de Griekse invloed speelde een rol bij de vermenselijking van de Romeinse geesten. De Romeinen gingen hun goden gelijkstellen met Griekse tegenhangers: Jupiter met Zeus, Juno met Hera, Minerva met Athene, Poseidon met Neptunus, Aphrodite met Venus etc. Over hen ontstonden mythen, een samengaan van Romeinse tradities en Griekse elementen.

Staatsgodsdienst brengt eenheid tot stand

De Romeinen namen ook een verzameling Cryptische Griekse orakels over: de Sibillijnse boeken, profetische uitspraken die de priesters raadpleegden in tijden van verwarring of bij dreiging van rampen. In de 1e eeuw v. Chr. ging door de beschouwingen van de Griekse filosofen de gedachte van onsterfelijkheid een rol spelen bij de Romeinse voorouderverering die zich ontwikkeld had uit de verering van de beschermgeest of de stichter van de familie. Het formalisme van de staatsgodsdienst van Rome, waarbij het uiterlijk vertoon belangrijker was dan de inhoud, en het gemak waarmee men de goden uit veroverde gebieden kon overnemen, droegen bij tot de eenheid van het Romeinse rijk. Om dit rijk nog meer legaliteit te geven vergoddelijkten de Romeinse keizers hun voorgangers en lieten zij hun beschermgeesten vereren. Deze riten hadden ook als doel de natuurlijke en publieke orde te handhaven. De latere keizers lieten zich zelfs zelf goddelijke eer bewijzen. Zo ontstond de keizercultus.

De Romeinse mysteriecultus

De geheimzinnige erediensten of mysterieculten trokken onder de ontwikkelde Romeinen naderhand steeds meer volgelingen. Zij hadden behoefte aan meer inhoud van hun geloof. Eén van de eerste culten die ook in Rome zelf vaste voet aan de grond kregen, was die van de Frygische godin Cybele (de magna mater of grote moeder). Vanuit Griekenland werd de Dionysische cultus ingevoerd en vervolgens vanuit Kappadocië (Oost-Turkije) de cultus van Ma en vanuit Syrië die van Adonis. Sommige erediensten werden door de Romeinse senaat verboden, zoals de Bacchanalen -ter ere van Bacchus, de Romeinse variant van Dionysus en god van de wijn en dronkenschap- die ontaardden in zedeloosheid. Andere culten stonden onder staatstoezicht of werden erkend. Van de officieel erkende culten kregen die van Isis, de moedergodin uit Egypte en die van Mithras uit Perzië in het hele rijk grote betekenis; een tijdlang beconcurreerden zij het christendom. De verering van Isis was vooral in trek bij vrouwen. De Romeinen beschouwden Isis als de beschermheilige van het leven. Deelname aan de rituelen rond deze erediensten kon de aanwezigen een gevoel geven van onsterfelijkheid.

De cultus rond Mithras daarentegen had een uitgesproken mannelijk karakter. De Romeinse legioensoldaten leerden deze in Perzië kennen en verbreidden hem in Rome en het hele Romeinse rijk tot in het noorden van Engeland toe. Mithras was een god van licht, warmte, vruchtbaarheid en in het algemeen de gever van alle goed dat tot een gezond lichaam en een gezonde geest leidt. De mythen daarover handelen bijna altijd over Mithras en de stier. Volgens de Perzische mythologie was het allereerste schepsel een stier en als zodanig was hij het symbool van de vruchtbaarheid. De verschillende voorstellingen van Mithras die de stier overmeestert of doodt, wijzen op zijn verband met dood en wedergeboorte (zie afbeelding links). Als lichtgod bestuurde hij de bliksem, waarvan pijlen of speren symbolen waren. De legioensoldaten vereerden hem ook als oorlogsgod. Tot de rituelen behoorde een maaltijd van brood en wijn. Deze gelijkenis met het christendom was één van de redenen waarom de Mithrasdienst zo lang tegen het christendom standhield. Een tweede reden was zijn enorme populariteit bij de militairen, die Mithras vereerde als onoverwinnelijke zon. Maar het werd nooit een cultus die voor iedereen aantrekkelijk was en deze factor droeg bij tot zijn uiteindelijke verval.