Overeenkomsten en verschillen tussen de oude religies

Twee waarnemingen over het leven en zijn oorsprong spelen een belangrijke rol in de oude en trouwens ook in sommige hedendaagse godsdiensten. Allereerst de hemel, waaraan de zon staat die door haar licht en warmte het leven doet groeien en voortbestaan en waaruit de regen valt die dezelfde taak vervult in de figuur van hemelgod. En ten tweede de moeder, die het leven geeft aan kinderen en over de hele wereld in de gestalte van een moedergodin wordt vereerd.

De moedergodin als schenkster van het leven

De moedergodin die verantwoordelijk is voor het begin van nieuw leven werd over de hele wereld onder ontelbaar verschillende namen en met verschillende attributen vereerd. De primitieve volken, die misschien geen duidelijke voorstelling hadden van de rol van de vader bij de voortplanting, voerden vruchtbaarheidsculten op waarbij vrouwen het middelpunt vormden als oorsprong van het leven. Archeologen hebben veel en velerlei prehistorische vrouwenfiguren gevonden met een overdreven sterke accentuering van de borsten en de buik. De Venus van Laussel, steensnijwerk van ca. 15000-10000 v. Chr. (zie afbeelding inleiding) is één van de oudst bekende voorstellingen van de moedergodin. Als geefster van het leven wordt ze in verband gezien met de kringloop van de natuur en de wisseling van de jaargetijden. Vaak staat ze in een bepaalde verhouding tot de dierenwereld, zoals de Griekse Artemis, tegelijk de godin van de jacht en de beschermvrouw van de wilde dieren. In Mesopotamië was Isjtar, in Egypte Isis, de moedergodin; beiden hadden een zoon die stierf en weer verrees, een beeld van het afsterven van de planten in de herfst en hun wedergeboorte in het voorjaar. De Kretenzische moedergodin van de Minoïsche tijd (Kreta ca. 3000-1100 v. Chr.) verenigde verschillende functies; zij was ook de heerseres over de dieren en de onderwereld. Dikwijls wordt ze afgebeeld met slangen in de hand. Slangen worden in sommige delen van de wereld vooral vereerd als beschermers van de huiselijke haard, een functie die overeenstemt met die van sommige moedergodinnen.

Monotheïstische godsdiensten

In de Griekse en de Romeinse geloofsbeleving delen meerdere godinnen de eigenschappen van de moedergodin. Oosterse religies hechten dikwijls veel betekenis aan de moeders van grote wijzen. Monotheïstische godsdiensten (geloof in één god) als het jodendom, de islam en het christendom kennen geen moedergodin, maar de meerderheid van de christenen (katholieken, anglicanen en kopten) speelt de Mariaverering een grote rol. Maria deelt wel niet in de goedheid van God en Jezus Christus, maar zij wordt aangeroepen als moeder van god en als bemiddelaar tussen God en de mensen.

De hemelgod

Ook de andere belangrijke figuur, de hemelgod, is in velerlei gestalten bekend. Meestal staat hij aan het hoofd van een heel scala goden en godinnen, geeft de wetten voor het heelal en heerst over de goden, terwijl hij aan hen de zorg voor de gewone menselijke aangelegenheden overlaat. Vóór het ontstaan van de zonnecultus in Egypte werd er een hemelgod vereerd en bij de Soemeriërs werden zijn eigenschappen gedeeld door de twee goden Anoe en Enlil. De oppergoden van Griekenland en Rome, de wolkenverzamelende Zeus en Jupiter, staan in verband met de hemel; beide namen zijn afgeleid van het Indo-Europese Dyaus Pitar (hemelvader). Ook Jahweh die in de Sinaï-woestijn aan Mozes de Tien Geboden gaf, vertoont enige overeenkomst met de hemelgod (zie afbeelding links). Toen in het 2e millennium v. Chr. de Indo-Europeanen vanuit het noordwesten India binnendrongen, hadden zij verschillende hoofdgoden. Naast Dyaus was Indra erg belangrijk. Deze god van de oorlog, de regen en de donder was de zoon van Dyaus en de godin der aarde. Varoena was als heer van de hemel de beschermer van het rta (verwant met het woord 'recht'), de fundamentele natuurwet waaraan het hele heelal, zowel de natuur als de mens, onderworpen is. (Etymologisch komt de naam Varoena overeen met het Griekse ouranos, hemel). Al vereerden de Indo-Europeanen Varoena nooit als enige god, stonden zij op dit punt dicht bij het monotheïsme.