De Eerste Wereldoorlog: De aanleiding

Drie revolverschoten in de Bosnische stad Sarajewo in 1914 vormden de aanleiding tot één van de bloedigste oorlogen die de wereld gekend heeft. De andere oorzaken van dit catastrofale conflict waren agressief nationalisme, over en weer gesloten militaire verbonden, koloniale rivaliteit en geheime diplomatie in zijn ongunstigste vorm. In korte tijd stonden twee kampen tegenover elkaar, de Centralen, onder leiding van Duitsland en de Geallieerden met Frankrijk als belangrijkste mogendheid.

De moord op aartshertog Ferdinand

Op zondag 28 juni scheen de zon in Sarajewo, de hoofdstad van de Oostenrijks-Hongaarse provincie Bosnië. Een enthousiaste menigte was op de been om een glimp op te vangen van aartshertog Ferdinand, de vermoedelijke erfgenaam van de troon van deze dubbelmonarchie, die samen met zijn vrouw de stad bezocht. Opeens sprong een jongeman op de treeplank van de auto waarin de hoge bezoekers zaten en vuurde drie revolverschoten af, waardoor zowel de aartshertog als zijn vrouw stierven (zie afbeelding inleiding). De moordenaar was Gavrilo Princip, een Bosnische student die in Servië gewoond had. In Oostenrijk-Hongarije was men ervan overtuigd dat Servië de hand in deze moord had. Verzekerd van volledige steun van Duitsland verklaarde het land op 28 juli 1914 Servië de oorlog. De volgende dag begon een artilleriebombardement op de Servische hoofdstad Belgrado.

Dit had een internationale kettingreactie tot gevolg. Enkele uren later mobiliseerde Rusland, dat Servië steunde, zijn leger. In antwoord daarop verklaarde Duitsland Rusland de oorlog, en kort daarop, aan Frankrijk, dat beloofd had Rusland eventueel te zullen steunen. Toen België weigerde de Duitse troepen doorgang te verlenen (de inval in België was een belangrijk onderdeel van de Duitse strategie), verklaarde Duitsland ook België de oorlog. Hierbij werd het neutraliteitsverdrag dat in 1839 getekend was, door Duitsland als 'een vodje papier' ter zijde geschoven. Dit gaf onmiddellijk Engeland aanleiding Duitsland op zijn beurt de oorlog te verklaren. Nederland bleef neutraal.

De strijdende partijen

Het duurde maar korte tijd of ook Turkije en Bulgarije hadden zich bij Duitsland en Oostenrijk gevoegd. Deze vier naties tezamen stonden bekend als de Centralen. Daartegenover stonden de Geallieerden: Rusland, Frankrijk en Engeland en Italië vanaf mei 1915. Uiteindelijk zouden ook de Verenigde Staten (in 1917) en nog andere, minder grote, mogendheden de kant van de Geallieerden kiezen. In totaal waren 27 landen in dit conflict van mondiale afmetingen betrokken. De oorlog zou een enorme tol aan levens en bezit eisen. Voor alle landen die eraan deelnamen zouden hoge nationale schulden én nieuwe problemen het resultaat zijn: een hoge prijs die de wereld moest betalen voor een moord.

Belangrijkste oorzaken Eerste Wereldoorlog

Maar de oorlog was, in eerste instantie, natuurlijk niet het resultaat van het Servische incident. De redenen waren diep verzonken in de sociale, politieke, economische en militaire geschiedenis van het 19e eeuwse Europa. De ontwikkelingen in de jaren vóór 1914 hadden langzaam en onafwendbaar geleid tot een zó gespannen internationale situatie dat, als de moord in Sarajewo niet had plaatsgevonden, een ander incident zeker de lont in het kruidvat zou zijn geworden.
Tot de voornaamste oorzaken tot de Eerste Wereldoorlog behoorden:

1. De ontwikkeling van een militair nationalisme, in het algemeen in heel Europa, maar in het bijzonder in Duitsland, na de éénwording in 1871 onder Bismarck.
2. De vijandschap tussen Frankrijk en Duitsland als gevolg van de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. Frankrijk was vooral verbitterd omdat het Elzas-Lotharingen aan Duitsland had moeten afstaan.
3. De spanningen in Oostenrijk-Hongarije, waar minderheden nationale autonomie wensten of aansluiting bij de respectievelijke moederlanden. De Slaven in Bosnië en Herzegowina wilden een onderdeel van Servië worden. De Italianen van Triëst en de provincie Trentino (beide eveneens onder bewind van Oostenrijk-Hongarije) eisten in Italië opgenomen te worden. Aan dergelijke verlangens werd op geen enkele wijze tegemoetgekomen.
4. Het conflict over de invloedssfeer op de Balkan, waarbij Rusland -ondanks het feit dan Oostenrijk-Hongarije in naam de betwiste gebieden bestuurde- de eisen van Servië steunde.
5. De concurrentie tussen diverse landen om koloniaal bezit en de wereldmarkt. De Europese mogendheden waren verwikkeld in een steeds fellere strijd om onderontwikkelde landen die hen van allerlei grondstoffen moesten voorzien, en om de wereldmarkten waarop zij de produkten van hun bloeiende industrie en landbouw wilden verkopen.
6. De steeds meer uit zijn evenwicht rakende machtsverdeling in Europa, een toestand die nog verergerd werd door geheime diplomatie en het sluiten van militaire verbonden over en weer. Door deze bondgenootschappen waren de belangrijkste mogendheden van Europa in twee gewapende kampen verdeeld.