De Eerste Wereldoorlog: Rusland en Turkije

Zodra Oostenrijk-Hongarije Servië de oorlog had verklaard, bracht Rusland zijn troepen in gereedheid aan de Oostenrijks-Hongaarse grens, ogenschijnlijk om het kleine Servië te verdedigen. In werkelijkheid waren de Russen er op uit om politieke invloed op de Balkan en rond de zeeroutes naar de Zwarte Zee te krijgen. Dat mislukte dankzij de charismatische Turkse leider Kemal Atatürk. Na de Russische Revolutie tekenden de nieuwe communistische leiders in 1918 een vredesverdrag met Duitsland.

Het Oostfront

Rusland probeerde zijn oude ambitie te verwezenlijken om meester te worden van Constantinopel en de zeeëngtes van de Zwarte tot de Egeïsche Zee. Nu, met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog en -zoals de Russen hoopten- met het verslaan van de Centralen, zag het zijn kans om Turkije in handen te krijgen. Daarom trokken de Russische troepen in augustus 1914 Oost-Pruisen en Galicië (grensstreek Oekraïne/Polen) binnen. Maar onder de generaals Von Hindenburg en Von Ludendorff behaalde Duitsland al spoedig grote overwinningen bij Tannenberg en in Mazurië (Oost-Polen). Hoewel de Russen successen boekten in Galicië (de slagen bij Lemberg/Lviv) werd het al gauw duidelijk dat Rusland, in plaats van de oorlog als excuus te kunnen gebruiken om Turkije binnen te vallen, alles in het werk moest stellen om te voorkomen niet zelf onder de voet te worden gelopen. In otober 1914 voegde Turkije zich bij de Centralen waardoor het contact van Rusland met zijn bondgenoten via het oostelijk deel van de Middellandse Zee afgesneden werd. Nu Turkije de kant van de vijand had gekozen, werd de Engelse zeeroute met het Verre Oosten via het Suezkanaal eveneens bedreigd. In 1915 voerden de Centralen een gezamenlijke actie tegen Rusland uit. De Russische legers werden door een machtig Duits offensief teruggedreven. De strijd concentreerde zich in en om Brest-Litovsk, waar de Duitsers door het centrum van de Russische linies drongen. De Russen werden gedwongen zich bij Pinsk binnen hun eigen grenzen terug te trekken en lieten 750.000 krijgsgevangenen in handen van de Duitsers achter.

De strijd tegen Turkije

Ongeveer ter zelfder tijd probeerden Engelse oorlogsschepen tot tweemaal toe door de Dardanellen (de Turkse zeeëngte tussen de Zwarte en de Egeïsche Zee) te komen ter opening van een zeeroute om de in het nauw gedreven Russen te kunnen bevoorraden. In april landden Geallieerde troepen (waaronder het Australia-New Zealand Army Corps, de zogenaamde 'Anzacs') op het schiereiland Gallipoli op het Europese deel van Turkije. Hun doel was om ter land en ter zee zich een weg naar Constantinopel te banen. Dit plan had succes kunnen hebben als de Turkse verdedigers niet op een kritiek ogenblik verenigd waren door een geïnspireerde leider, Mustafa 'Kemal' (=de volmaakte). Later zou hij voorkomen dat het verslagen Turkije door de Geallieerden verdeeld werd. Hij zou heerser worden over een door hem gestichte Turkse Republiek, waarbij hij nog steeds vereerd wordt als Atatürk: Vader der Turken (zie afbeelding inleiding).

Midden-Europa

In januari 1916 moesten de Geallieerden zich van Gallipoli terugtrekken, en de Russen bleven geïsoleerd. Troepen van de mislukte campagne van Gallipoli werden naar Saloniki in Griekenland gezonden, en tegen het eind van 1916 waren zij, al vechtend beland in Servië. In 1916 deden de Russen onder generaal Alexei Brusilov een aanval in Galicië, maar werden tegengehouden door de Oostenrijks-Hongaarse troepen die in alle haast in Italië waren vrijgemaakt. Het resultaat bleef onbeslist, zoals vele ontmoetingen op het strijdtoneel in de Eerste Wereldoorlog. Roemenië, dat zich tot dusver neutraal had gehouden, voelde dat de uiteindelijke overwinning voor de Geallieerden zou zijn, en voegde zich bij hen.

De Russische capitulatie

Het jaar 1917 bracht de Geallieerden successen in het Midden-Oosten, waar de Engelsen onder generaal Allenby Bagdad en Jeruzalem innamen. Maar voor de Geallieerden aan het Oostfront was 1917 een slecht jaar. In maart stortte de Russische regering ineen en tsaar Nicolaas II was genoodzaakt afstand te doen van de troon. De voorlopige regering van Kerenski was bereid door te vechten, maar in november werd zijn bewind door de bolsjewieken (de latere communisten) omvergeworpen en deze begonnen al gauw vredesonderhandelingen met Duitsland. In februari 1918 waren deze besprekingen op niets uitgelopen en de Duitse legers hernieuwden hun aanvallen. De volgende maand capituleerden de Russen en tekenden het Verdrag van Brest-Litovsk. Hierbij moest Rusland Finland en de Baltische staten, Polen, de Oekraïne en (aan Turkije) stukken van de Kaukasus afstaan. Toen Rusland verslagen was konden de Duitsers hun volledige aandacht op het westelijk front richten. Maar tegen die tijd waren ook de Verenigde Staten bij de oorlog betrokken geraakt. Geholpen door de Amerikaanse troepen boekten de Geallieerden snel succes. Toen de Geallieerden eindelijk tegen het eind van 1918 overwonnen, dwongen zij Duitsland het Verdrag van Brest-Litovsk met de Russen helemaal te herroepen.