De Eerste Wereldoorlog: Versailles en de Volkenbond

Toen de zegevierende Geallieerden in 1919 in Versailles bijeenkwamen, stonden zij niet alleen voor het vraagstuk om de voorwaarden van de wapenstilstand op te stellen, maar ook voor het probleem om een internationale organisatie voor het handhaven van de vrede te stichten, die een nieuwe oorlog zou kunnen voorkomen. Het beste plan werd voorgelegd door de Amerikaanse president Woodrow Wilson. Zijn beroemde Veertien Punten vormden de basis voor zijn besprekingen met de Geallieerden.

Het Verdrag van Versailles

De Veertien Punten werden door Wilson voorgelegd aan de andere Geallieerde leiders: Lloyd George van Engeland, Clemenceau van Frankrijk en Orlando van Italië. Dit vredesplan was veelomvattend. Zij hield onder meer in: het verminderen van de bewapening 'tot het minimum waarop veiligheid nog gegarandeerd is'; vrijheid van het bevaren der zeeën; het herstel van de onafhankelijkheid van België; de teruggave van Elzas-Lotharingen aan Frankrijk en het creeëren van een onafhankelijk Polen met een corridor naar de Oostzee. Het veertiende punt was het meest ambitieuze voorstel: het oprichten van een Volkenbond tot het verkrijgen van wederzijdse garanties van onafhankelijkheid en territoriale integriteit. De vier staatslieden slaagden er echter niet in overeenstemming te bereiken omtrent de Veertien Punten. Bij het verdrag dat de Geallieerden Duitsland uiteindelijk oplegden, werden financiële vergoedingen geëist die dit land zouden lamleggen en strafmaatregelen doorgevoerd om de mogelijkheid van oorlogvoering door Duitsland uit te sluiten. Bij het Verdrag van Versailles, en de hiermee verband houdende verdragen, werden de grenzen van Europa opnieuw getrokken, en ontstonden er nieuwe landen zoals Joegoslavië en Tsjechoslowakije.

Oprichting van de Volkenbond

In alle verdragen werd het Volkenbondsstatuut opgenomen, en hierop grondvestte de wereld zijn hoop op een duurzame vrede. Maar bijna meteen na zijn oprichting zou dit eerste grote experiment in internationale samenwerking een vernietigende klap krijgen. Een bitter teleurgestelde president Woodrow Wilson kon er -door tegenwerking van de Senaat- niet in slagen toestemming van het Congres te krijgen dat de VS lid van de Volkenbond zouden worden. De Verenigde Staten begonnen een isolatiepolitiek te voeren, waarbij ze zich van rest van de wereld afwendde en in zichzelf gekeerd leek. Daardoor was de Volkenbond van het begin af aan al verzwakt. Niettemin zou deze wereldwijde organisatie gedurende ongeveer 20 jaar het brandpunt van alle internationale activiteiten blijven. De hoofdzetel werd gevestigd in Genève (zie afbeelding inleiding). De 'geest van Genève' weerspiegelde het geloof van de mensheid in een vreedzame regeling van geschillen door internationale samenwerking. De belangrijkste leden waren Frankrijk, Groot-Brittannië, Italië en Japan. Deze landen bezetten de permanente zetels. De niet-permanente leden werden verkozen door de Algemene Vergadering. Later werden Duitsland en de Sovjet Unie ook lid. De Raad adviseerde over bedreigingen inzake de vrede. Alle permanente leden moesten instemmen voor een besluit werd genomen. Het maximaal aantal leden bereikte in de jaren '30 het aantal van 58.

Successen van de Volkenbond

In de eerste jaren van zijn bestaan had de Volkenbond inderdaad succes bij de bevordering van de vrede. In 1925 bijvoorbeeld zorgde de Bond voor een snel staakt-het-vuren bij een grensconflict tussen Griekenland en Bulgarije. Maar de belangrijkste bijdrage van de Volkenbond was het scheppen van de gewoonte tot internationale bespreking en, op vele terreinen, zelfs tot internationale samenwerking. Hierin maakte de Bond geschiedenis en stond moodel voor de latere Verenigde Naties. Activiteiten zoals bijvoorbeeld het repatriëren en opnieuw vestigen van vluchtelingen, controle over de internationale handel in verdovende middelen, controle in verband met besmettelijke ziekten en epidemieën en het verzamelen van statistische gegevens, leven alle voort in het huidige werk van de Verenigde Naties. Het Permanente Hof van Internationale Justitie in Den Haag, in 1922 opgericht als orgaan van de Volkenbond, was de voorloper van het huidige Internationaal Gerechtshof (zie afbeelding links). Het Volkenbondsysteem van de mandaatgebieden over voormalige Duitse koloniën en delen van het vroegere Ottomaanse Rijk, was de voorloper van een voogdijsysteem van de VN. Zo werd de eerste internationale politiemacht in het leven geroepen om toezicht te houden tijdens de volksraadpleging over de toekomst van Saarland in 1935. Een grote meerderheid van de bevolking koos hierbij voor aansluiting bij Duitsland.

Het einde van de Volkenbond

Als vredesstichter in conflicthaarden waarbij wereldmachten betrokken waren faalde de Volkenbond echter. In 1931 eigende Japan zich Mantsjoerije toe. China deed een beroep op de Volkenbond, maar tevergeefs. Japan werd veroordeeld voor deze stap en trok zich uit de Bond terug, maar hield dit gebied in zijn bezit. Aangemoedigd door de tartende houding van Japan viel Italië in 1936 Ethiopië binnen en opnieuw nam de Volkenbond geen afdoende maatregelen. Mussolini's Italië stapte daarop uit de Volkenbond. Hitler's Duitsland volgde in 1936 al snel dat voorbeeld. De Sovjet-Unie werd in 1939 naar aanleiding van de oorlog tegen Finland uit de Volkenbond gezet. De geloofwaardigheid van de bond was nu zodanig aangetast, dat veel landen de organisatie zagen als machtsmiddel van de enige overgebleven permanente leden, Frankrijk en Engeland. In 1939, 20 jaar nadat Wilsons Veertiende Punt in Versailles was aangenomen, had de Volkenbond opgehouden een factor van internationale aangelegenheden te zijn. Na de laatste zitting van de Algemene Vergadering op 8 april 1946 werden de bezittingen en vele functies overgedragen aan de Verenigde Naties.