De Tweede Wereldoorlog: Hitler slaat toe in Polen

In de hete augustusdagen van 1939 veroorzaakte het afbreken van de besprekingen van Engeland en Frankrijk met Rusland en het gelijktijdige niet-aanvalsverdrag van Duitsland met Rusland grote opwinding. De Duitsers waren niet erg verontrust door het bericht dat het verdrag van kracht was geworden. Evenmin als door de verhalen over gruweldaden door Polen bedreven tegen de Duitse minderheden. Alles zou wel weer geregeld worden, evenals de vorige keren. Maar het liep anders.

Hitlers eisen richting Polen

Hitler dacht dat hij na het Verdrag van München, waarbij hij in feite Tsjechoslowakije cadeau kreeg, zijn gang kon gaan. De Sovjet-Unie was ervan overtuigd dat Engeland en Frankrijk nog steeds een verzoening met Duitsland nastreefden, desnoods ten koste van de Russen. In maart 1939 liquideerde Hitler de Tsjechische staat: Hongarije en Polen kregen een deel van de buit; Slowakije werd een Duitse vazalstaat; de rest werd het Duitse 'Protectoraat Bohemen en Moravië'. Gezien de Duitse afkeer van Polen, was de Duits-Poolse samenwerking sinds 1934 een precaire zaak. Na 'München' bleek dat Hitler die samenwerking op eigen voorwaarden wilde voortzetten: hij eiste de 'vrije stad' Dantzig (Gdansk) op en een auto- en spoorwegverbinding door de Poolse Corridor (zie detailkaart links) naar Oost-Pruisen. De Poolse regering weigerde vanwege een diep geworteld wantrouwen jegens Duitsland. (Polen kreeg na de Eerste Wereldoorlog bij het Verdrag van Versailles deze -oorspronkelijk Duitse- toegang tot de Oostzee in bezit.) Het werd in die houding bijgestaan door onvoorwaardelijke garanties die de Britse premier Chamberlain op 30 maart mede namens Frankrijk afgaf. Dit was het einde van de appeasement-politiek van onderhandelingen en bemiddeling van Westerse zijde.

Het Molotov-Ribbentrop pact

Maar de garanties aan Polen waren militair gezien waardeloos als de Sovjet Unie niet meedeed. Het probleem was echter dat Polen geen Russische troepen op zijn grondgebied wilde toelaten. Bovendien wantrouwden de Russen de Westerse mogendheden, omdat zij buiten de onderhandelingen over Tsjechoslowakije (Verdrag van München) waren gehouden. Het ontslag van de Russische minister van buitenlandse zaken Litvinov, een vurig voorstander van collectieve veiligheid, beloofde weinig goeds. Stalin had Londen en Parijs als bondgenoten afgeschreven, toen een Brits-Franse diplomatieke missie in Moskou wilde onderhandelen over wederzijdse bijstand. Beide landen stuurden, zeer ontactisch, lagere diplomaten, terwijl Russen het liefst op een zo hoog mogelijk (ministers) niveau onderhandelen. Ook kregen de Russen het gevoel dat De Britten vijandiger stonden tegenover communistisch Rusland dan nazi-Duitsland. De besprekingen liepen daarom op niets uit. Hitler greep hierop zijn kans: op 23 augustus 1939 kwam het rampzalige nieuws dat Litvinovs opvolger Molotov en zijn Duitse collega Ribbentrop een niet-aanvalsverdrag in Moskou hadden gesloten, het zogenoemde Molotov-Ribbentrop pact (zie foto links). Dat betekende niets anders dan dat beide landen een verdeling van Polen hadden afgesproken. Zo konden de Russen hun Oostpoolse gebieden herwinnen die ze tijdens de Eerste Wereldoorlog hadden verloren.

Oplopende diplomatieke spanningen

In tegenstelling tot in Berlijn, waar de inwoners bij 28° C loom hun werk verrichtten en plannen maakten om met het weekeinde naar buiten te gaan, heerste in de Nieuwe Kanselarij een nerveuze spanning. Op 26 augustus om 4.30 uur zou Operatie Fall Weiss of de Poolse Campagne, de inval in Polen, plaats vinden. Hitler kreeg echter geen bemoedigende berichten uit Frankrijk en Engeland. Daarom stelde hij de aanval uit tot na het bezoek van de Engelse gezant sir Neville Henderson. De Engelse diplomaat werd ontvangen door Hitler en Von Ribbentrop. Hitler nam onmiddellijk de leiding in het gesprek. Hij noemde het laster dat werd verondersteld dat Duitsland de wereld wilde veroveren. Bovendien provoceerde Polen Duitsland aan de grens, hetgeen, voor zover niet verzonnen, door Duitse grenstroepen uitgelokte incidenten waren. Ook refereerde hij aan het niet-aanvalsverdrag tussen Rusland en Duitsland: 'Rusland en Duitsland zullen nooit meer de wapens tegen elkaar opnemen'.

Hitlers onderhandelingstactiek

Toen volgde Hitlers letztes, grosszügiges Angebot: als Engeland Duitsland de vrije hand liet in Polen en er voor zorgde dat Duitsland zijn voormalig grondgebied op vreedzame wijze zou terugkrijgen, zou Hitler zich garant stellen voor het voortbestaan van het Britse wereldrijk en de Britse monarchie beschermen. Hendersons conclusie was dat Duitsland nog altijd een wereldoorlog wilde vermijden. Hitler vergiste zich op zijn beurt toen hij meende dat hij Engeland volkomen buitenspel had gemanoevereerd. Nog altijd had Hitler geen bericht ontvangen van zijn broeder in het kwade, Mussolini. Na uitgebreid overleg met de Italiaanse gezant Attolico kwam midden in de nacht het antwoord van de dictator: Italië was nog niet klaar voor een oorlog en had om toch mee te kunnen doen onvoorstelbare hoeveelheden grondstoffen nodig. Ook de Franse gezant Coulondre, die in dezelfde nacht ontvangen werd, gaf de verzekering dat Hitler niet ongestraft Polen zou kunnen binnenvallen. Die nacht van de 26e augustus besloot Hitler de aanval op Polen uit te stellen. Deze aanval was al begonnen, maar het onmogelijke gebeurde. De troepen konden nog worden tegengehouden. Door niets was Hitlers oorlogswil echter te stuiten. Koningin Wilhelmina, koning Leopold van België, president Roosevelt en de Paus deden vergeefse stappen. Henderson, Coulondre en Attolico moesten nu hun regeringen ervan overtuigen dat Hitler van goede wil was. Polen werd toegestaan te onderhandelen. Binnen 24 uur zou een Poolse onderhandelaar in Berlijn moeten zijn! Henderson kreeg van Von Ribbentrop de zeer gematigde voorwaarden te horen, maar tegen alle diplomatieke gebruiken in kreeg hij geen afschrift en werd hij zeer onheus behandeld toen hij daar om vroeg. De bedoeling hiervan was natuurlijk de wereld te laten zien dat Polen niet was ingegaan op de 'toch zo gematigde eisen' van de Duitsers met betrekking tot de Poolse Corridor. Door Engeland overgehaald kwam op 31 augustus, dus na het verstrijken van het ultimatum, de Poolse onderhandelaar bij Von Ribbentrop. Deze wilde echter niet meer met hem spreken.

Duitse inval in Polen: begin van de oorlog

Op 1 september 1939 om 4.45 uur opende de Duitse pantserkruiser Schleswig-Holstein, die in Dantzig een officieel bezoek bracht, het vuur op de Poolse minutiedepot op het schiereiland Westerplatte. De Tweede Wereldoorlog was begonnen. In Europa waren de lichten opnieuw gedoofd. In totaal vielen 52 divisies, onder de generaals Von Rundstedt en Von Bock Polen binnen. Op 3 september verklaarden Groot-Brittannië, Frankrijk, India (Britse kolonie), Australië en Nieuw-Zeeland Duitsland de oorlog, op 6 september volgde Zuid-Afrika en op 10 september Canada. Na het vreselijke bombardement van Warschau op 27 september 1939 capituleerde Polen. Ondertussen waren de Russen, overeenkomstig het Duits-Russisch verdrag van 23 augustus, het oosten van Polen binnengerukt. Tussen Duitsland en Rusland kwam een grens- en vriendschapsverdrag tot stand, waarbij Polen voor de vierde maal in zijn geschiedenis (drie maal tussen 1772 en 1918) verdeeld werd.

Polen zou er meer aan hebben gehad als een onmiddellijke en gecombineerde aanval zou hebben plaats gevonden op de zeer zwak verdedigde Siegfried-linie in het westen. De door de Duitsers Westwall genoemde verdedigingslinie was een tegenhanger van het stelsel van bunkers aan Franse kant, de Maginotlinie, gebaseerd op ervaringen uit de Eerste Wereldoorlog. Aan Duitse kant werd de Siegfriedlinie, die, ruim 600 km lang, liep van Kleef aan de Nederlandse grens tot Bazel, door slechts 200.000 soldaten verdedigd. Aan Franse kant stond een troepenmacht van 800.000 man. Beide landen durfden elkaar niet aan te vallen, hetgeen Duitsland goed uitkwam. Hitler kon zich nu helemaal concentreren op Polen. De Duitsers pasten hierbij de tactiek van de Blitzkrieg (bliksemoorlog) toe: een combinatie van oprukkende pantserdivisies en precisiebombardementen van de Luftwaffe. Polen was als zodanig in 5 weken onder de voet gelopen.