De Tweede Wereldoorlog: De aanval op het westen

De Duitse aanval op het westen was vastgesteld op 12 november 1939, maar werd door het slechte weer steeds weer opnieuw uitgesteld. Koningin Wilhelmina en koning Leopold van België ondernamen opnieuw een bemiddelingspoging, die door Frankrijk en Engeland, maar ook door Duitsland zelf 'rücksichtlos' werd afgewezen. Hitlers plan om via Nederland en België Frankrijk binnen te vallen begon op 10 mei 1940. De opmars met tanks door de Ardennen was voor de Fransen een complete verrassing.

De bezetting van Denemarken en Noorwegen

In de winter van 1939/1940 konden de Geallieerden (voornamelijk Engeland en Frankrijk) niet veel meer doen dan slechts Duitse koopvaardijschepen opbrengen en mijnen onschadelijk maken. Op 9 april 1940 bezetten de Duitse troepen zonder enige waarschuwing het ongewapende Denemarken. Alleen de verraste schildwacht van het koninklijk paleis in Kopenhagen kwam tot schieten. De Deense regering bleef aldaar, maar werd uitgebreid tot een nationaal kabinet onder controle van de Duitse gezant. Ook Noorwegen had niet gemobiliseerd, maar het gaf zich niet over aan de Duitse troepen, die onmiddellijk alle havens en vliegvelden hadden bezet. Koning Haakon kondigde de algemene mobilisatie af en weigerde onderhandelingen met de Duitse gezant in Oslo. Eveneens wees hij ieder voorstel van de Duitsers om Quisling, de leider van de Noorse nationaalsocialisten, tot minister-president te benoemen af. Op 7 juni 1940 vertrok de Noorse koning naar Londen, waar zijn regering al sinds 5 mei verbleef. Op 9 juni capituleerden de Noorse strijdkrachten. De Noren hebben echter veel ondergronds verzet gepleegd.

De aanvalsplannen voor ons land

Op de dag dat Winston Churchill eerste minister werd in Engeland, vielen de Duitse troepen Nederland en België
binnen (10 mei 1940). De Duitsers noemden deze aanval Operatie Fall Gelb. Twee incidenten waren hieraan voorafgegaan. Op 9 november 1939 werden bij het zogenoemde 'Venlo-incident' twee Britse officieren van de Britse geheime dienst MI6 op Nederlands grondgebied door de Duitse Gestapo overmeesterd en weggevoerd. Zij waren in de val gelokt door contact te leggen met Duitse officieren die zich voordeden als vluchtelingen die een aanslag op Hitler wilden plegen. In januari 1940 maakte een Duits vliegtuig een noodlanding in België. In dit toestel bevonden zich de gedetailleerde aanvalsplannen. De Nederlandse inlichtingendienst veronderstelde dat deze manoeuvre een misleidingsoperatie was. Via de militaire attaché in Duitsland, majoor Sas, die een inlichtingenbron had bij de Duitse spionagedienst Abwehr, kwamen bij de Nederlandse regering steeds nieuwe data door over een op handen zijnde Duitse inval. Toen Sas op 9 mei voor het laatst telefonisch uit Berlijn waarschuwde dat de volgende morgen bij het aanbreken van de dag zou worden aangevallen, geloofde niemand hem meer.

Nederland bezet

Op 10 mei 1940 overschreden de Duitsers op vele plaatsen de Nederlandse grens. De bedoeling was met behulp van parachutisten koningin Wilhelmina en de Nederlandse regering in Den Haag gevangen te nemen. Dat mislukte. Wel konden de Duitsers de bruggen over de Maas en de Moerdijkbruggen in handen krijgen. Op 11 mei begon de aanval op de Grebbelinie in de Gelderse vallei, één van de verdedigingslinies, waarbij door inundatie de vijand in het verleden tegengehouden kon worden. De Duitse overmacht was te groot. Noord-Brabant werd, ondanks Franse hulp, onder de voet gelopen. Op 12 mei lag de vesting Holland (langs de vormalige Hollandse Waterlinie) in de gevechtszone. Het prinselijk gezin (prinses Juliana, prins Bernard en de kinderen Beatrix en Irene) week uit naar Engeland. Op 13 mei volgden koningin Wilhelmina en haar regering. Op 14 mei capituleerde Rotterdam, na een ultimatum. Desondanks volgde een bombardement waarbij grote delen van de stad werden verwoest met als gevolg 800 doden en 80.000 daklozen. Op 15 mei capituleerde het Nederlandse leger, met uitzondering van de troepen in Zeeland, dat op 19 mei geheel ontruimd werd.

De bezetting van België

Op 17 mei stuurde het Belgische kabinet koning Leopold III een brief waarbij hem verboden werd zich gevangen te laten nemen. Op 20 mei trok het Belgische leger zich terug achter de Schelde. Vier dagen later bereikten de Duitsers Boulogne in Noordwest-Frankrijk. De Engelse, Franse en Belgische troepen zaten in de val. De enige mogelijkheid om te ontsnappen was over zee, bij Duinkerken. Tot ieders verbazing slaagde de Engelse generaal Alexander erin om van 27 mei tot 4 juni in totaal 340.000 man te bevrijden. Deze actie kon slagen dankzij de vrijwillige en volhardende inspanning van ontelbare particuliere schepen, scheepjes en jachten, bemand door in der haast bijeengetrommelde Engelse burgers, met steun van de Britse marine en luchtmacht.

De houding van koning Leopold

Op 27 mei, zonder overleg met de Geallieerden, vroeg koning Leopold, als opperbevelhebber van het leger, wapenstilstandsvoorwaarden aan de Duitsers. De wapenstilstand werd op 28 mei van kracht. De koning kreeg het kasteel van Laeken als verblijfplaats. Honderd Belgische parlementariërs, in vergadering bijeen, veroordeelden de capitulatie van de koning. Omdat hij weigerde, onder druk van de regering, het land te verlaten, kwam het tot een breuk met de regering-Pierlot. De premier ontnam koning Leopold al zijn bevoegdheden. In november 1940 had hij in Berchtesgaden een onderhoud met Adolf Hitler om de belangen van zijn land te bepleiten. Ook dat zette kwaad bloed. Zijn breuk met de regering tijdens de Duitse inval in mei 1940 en zijn houding tijdens de bezetting zouden de aanleiding vormen tot de Koningskwestie. Die leidde in 1950 tot een referendum over het aanblijven van de koning, waarbij het volk zeer verdeeld was. Onder grote druk droeg hij de macht over aan zijn zoon Boudewijn.

Frankrijk onder de voet gelopen

De Duitse oorlogsmachine rolde verder, een gedemoraliseerd Frankrijk verpletterend. Op 14 juni 1940 bezetten de Duitsers de open stad Parijs en Frankrijk vroeg om een wapenstilstand. Deze werd op 22 juni getekend op dezelfde plaats waar in 1918 de Duitsers de Franse vredesvoorwaarden moesten accepteren. Hitler had de spoorwegwagon uit het museum van Compiègne laten halen en laten terugzetten op de plaats waar deze in 1918 stond. Tot eer van de Fransen moet worden gezegd dat zij de Italiaanse troepen van Mussolini, die op 10 juni verraderlijk de West-Alpen waren binnengedrongen, zodanig versloegen dat deze geen doorbraak konden forceren. Generaal Charles de Gaulle formeerde in Londen een regering van Vrije Fransen. In het 'vrije', zuidoostelijke deel van Frankrijk (Vichy-France) kreeg de 84-jarige maarschalk Pétain alle regeringsbevoegdheden. Het regime werd berucht vanwege zijn collaboratie met de Duitse nazi's en de Italiaanse fascisten. In oktober 1940 heeft Pétain geprobeerd Hitler te bewegen van Frankrijk niet meer te annexeren dan Elzas-Lotharingen (zie kaart). Van zijn kant maakte de Führer een goede beurt door het gebeente van Napoleon II uit Wenen naar Parijs over te laten brengen. Metterijd ontwikkelde zich, het eerst in de Vercors, de hoogvlakte in de Alpen, het Franse verzet, de maquis.

De slag om Engeland

Hitler ging er van uit dat de Britten vrede zouden sluiten als Frankrijk verslagen was. Nadat op 19 juli lord Halifax Hitlers vredesvoorstellen had afgewezen, besloot Hitler tot de invasie in Engeland: Operation Seelöwe. Admiraal Dönitz zou het Duitse leger met vaartuigen en landingsschepen overbrengen nadat de Luftwaffe van Göring de Royal Air Force buiten gevecht zou hebben gesteld. Deze Slag om Engeland liep voor Duitsland op een totale mislukking uit. Ondanks gebrek aan wapens zegevierde Engeland dankzij het inspirerende leiderschap van Winston Churchill (zie afbeelding inleiding) en de grenzeloze moed van de Engelse militaire piloten, vaak jonge jongens. Een belangrijke reden waarom de Duitse verliezen aan vliegtuigen belangrijker hoger waren dan de Britse was, dat de Britten beschikten over een nieuw wapen dat de Duitsers nog niet hadden: de radar. Op 12 oktober 1940 werd besloten om operatie Seelöwe af te blazen. De Duitsers hadden meer dan 1.500 toestellen verloren. Engeland bleef op deze manier de enige Europese basis voor de geallieerden.

De bezettingsjaren

Een groot deel van Europa zou echter de komende jaren gebukt gaan onder de Duitse bezetting. In België was er een militair bewind. Nederland kreeg een burgerlijk bestuur onder de Oostenrijkse rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart, met wie de Nederlandse ambtenaren moesten samenwerken. De economie werd dienstbaar gemaakt aan de Duitse, wat betekende dat veel arbeiders -vaak gedwongen- te werk werden gesteld in Duitsland (Arbeitseinsatz). Het levenspeil zakte hier tot een minimum. Ingrijpender was echter de rechteloosheid die zou gaan heersen. Ongehoorzaamheid en onaanvaardbare Duitse eisen betekende al gauw arrestatie, dwangarbeid of erger. De jodenvervolgingen, die in 1941 begonnen, riepen veel verzet op. Van toen af werd ook de repressie steeds sterker. De ellende van de oorlogsjaren heeft overal in Europa wonden geslagen die soms ook nu nog niet zijn geheeld.