De Tweede Wereldoorlog: De Japanse agressie

In het begin van de jaren '30 was Japan China binnengevallen en bezette Mantsjoerije. Nu vrijwel alle Europese landen bij de oorlog betrokken waren, rook Japan zijn kans om meer gebieden in Azië te veroveren. September 1940 tekende het een overeenkomst met de as-mogendheden Duitsland en Italië. In feite werd heel Europa door deze overeenkomst aan Duitsland en Italië overgeleverd, terwijl Japan er de vrije hand in Oost-Azië door kreeg. Deze agressie zorgde voor deelname van de VS aan de strijd.

De houding van de VS

De VS waren zich pijnlijk van de Japanse dreiging bewust. De vloot van de Amerikanen werd dan ook in de Stille Oceaan gehouden om te letten op alle bewegingen van Japan in deze wateren, waardoor de ongewisse vrede tussen de twee naties zou kunnen worden verbroken. Amerika nam dwangmaatregelen tegen Japan en verbood de leveranties van aardolie, schroot en andere metalen aan de Japanners. Zelf zonder delfstoffen had Japan deze grondstoffen nodig voor zijn oorlogsdoeleinden. Helaas waren de Japanners in staat deze materialen via een omweg te betrekken. Na de val van Frankrijk vocht Engeland alléén tegen Duitsland. Amerika, wetend dat het helpen moest, leverde de Engelsen in september 1940 50 torpedojagers. In ruil gaf Engeland de Verenigde Staten voor een periode van 99 jaar een aantal gebieden in pacht voor het vestigen van bases op enkele dominions (zelfbesturende delen) van het Britse Rijk: New Foundland, de Bahama- en de Bermuda-eilanden, Jamaica, St. Lucia, Antigua en in Brits Guyana. Amerika begon zich op deelneming aan de oorlog voor te bereiden. In oktober 1940 werden voor de eerste maal in de Amerikaanse geschiedenis dienstplichtige militairen in vredestijd opgeroepen. De wapenproduktie werd opgevoerd. Er werden schepen gebouwd waarmee de Amerikaanse marine twee oceanen zou kunnen bestrijken. Er werden maatregelen getroffen om de luchtvloot uit te breiden tot 50.000 vliegtuigen. Veel Amerikanen waren van mening dat de VS tot iedere prijs buiten de oorlog moesten blijven, maar anderen begrepen dat het nog maar een kwestie van tijd was alvorens Amerika zich in de oorlog zou begeven.

Amerikaanse steun aan Engeland

Deze laatste categorie sloeg de moedige strijd van Engeland met sympathie en bewondering gade. Zij hoorden de radioverslagen van Amerikaanse commentatoren uit Londen gedurende de slag om Engeland en hun harten -en hun portemonnees- gingen open voor de Engelsen. Toen de Britse regering van Churchill aangaf dat het de VS niet zou kunnen betalen voor geleverd oorlogsmaterieel, gaf het congres president Roosevelt volmacht (bij de Leen- en Pachtwet) om deze wapens en voorraden te leveren met de voorwaarde dat er later dan wel betaald zou worden. Hierdoor was een gestadige stroom van oorlogstuig naar Engeland verzekerd. De president beloofde op de levering van deze goederen te zullen toezien. Om deze belofte te kunnen houden stuurden de VS troepen naar Groenland en IJsland om de bevoorradingsroutes over de oceaan te bewaken.

De Japanse agressie

Na de bezetting van Frankrijk dwong Hitler in september 1940 de regering Pétain in het 'vrije' Vichy-Frankrijk de koloniën in Indochina af te staan aan Japan middels de overeenkomst die Duitsland en Italië (as-mogendheden) met de Japanners hadden gesloten. Hierin kreeg Japan de vrije hand in Zuidoost-Azië zijn gang te gaan. De successen die de nazi's in het begin boekten tegen hun voormalige bondgenoot Sovjet-Rusland, moedigden Japan aan tot verdere agressie in de regio. De VS en Engeland protesteerden hier krachtig tegen. Japan antwoordde echter poeslief dat het niets anders dan vrede wenste. In november 1941 stuurde de Japanse eerste minister Tojo een speciale afgevaardigde naar de VS om over 'vrede' te praten. Cordell Hull, de Amerkaanse minister van buitenlandse zaken, beloofde Japan volledige economische samenwerking mits het zich uit China terugtrok en de betrekkingen met Duitsland afbrak. Op 6 december deed Roosevelt een regelrecht beroep op de Japanse keizer Hirohito om de vrede te handhaven. De volgende dag reageerde Japan hierop met de beschuldiging dat de VS probeerden 'de nieuwe orde in Oost-Azië tegen te houden'. Overigens was deze beschuldiging overbodig. Op datzelfde moment waren de Japanners al bezig met aanvallen op Amerikaanse militaire installaties in de Stille Oceaan.

De aanval op Pearl Harbour

Op zondagmorgen 7 december 1941 voerden Japanse duikboten en bommenwerpers bij verrassing een aanval uit op de Amerikaanse marinebasis Pearl Harbour op Oahu, één van de Hawaii-eilanden (zie afbeelding inleiding). Deze aanval duurde twee uur. Meer dan 2800 Amerikaanse militairen kwamen om het leven en duizenden anderen raakten gewond. Veel oorlogsschepen van de VS werden tot zinken gebracht of zwaar beschadigd. De vliegtuigen op de grond kregen geen kans iets tegen deze verrassingsaanval te doen. De meeste werden vernietigd nog voor de piloten zelfs hun motoren konden starten. De dag daarop verklaarde president Roosevelt, na toestemming van het Congres, Japan de oorlog. Dat Japan en Amerika nu in oorlog waren was ook voor Hitler reden om de dag erna de oorlog aan de Amerikanen te verklaren. Voor de tweede maal waren de VS betrokken geraakt bij een Europese oorlog. De verhalen dat de Japanse piloten uit kamikaze- (zelfmoord-) commando's bestonden is onjuist. Als hun toestellen al geraakt waren en niet meer te redden, gingen de piloten liever recht op hun doel af en strijdend ten onder dan als krijgsgevangene in handen van de vijand te vallen. De meeste Japanse gevechtstoestellen keerden veilig op hun basis terug.

De achtergrond van de aanval op Pearl Harbour

Japan voelde zich in zijn expansiepolitiek bedreigd door de VS, zeker toen de Amerikanen openlijk Engeland materieel gingen steunen in de strijd tegen Duitsland en dus indirect aan een Japanse vijand, gezien het pact tussen Duitsland, Italië en Japan. Na de bezetting van Frans Indochina (o.a. Vietnam en Laos) stelden Amerika en Nederland (vanuit Nederlands-Indië) de olie-export naar Japan stop. Toen daarna het embargo op metalen en vliegtuigbrandstof volgde, had dat nadelige gevolgen voor de Japanse economie. Deze beperkingen sneden Japan af van de grondstoffen die het nodig had. Japan was door deze maatregelen bang voor gezichtsverlies en de keuze was duidelijk: oorlog. In feite wilde Japan ook de hele Stille Oceaan of Pacific beheersen, en daar hadden de Amerikanen nu juist de laatste decennia hun bases versterkt. Pearl Harbour was voor de Japanners de meest strategische en dichtstbijzijnde van alle marinebases van de VS. Er lag een grote vloot met één zwak punt: de havenuitgang was smal en het duurde uren voor de hele vloot op volle zee voer.