Boekrecensie: Het zijn net mensen - Joris Luyendijk

Oud Midden-Oosten correspondent Joris Luyendijk heeft in 2006 een boek (Het zijn net mensen) uitgebracht dat handelt over de verslaggeving in het Midden-Oosten, wat volgens hem onmogelijk objectief kan zijn. Het boek heeft de NS Publieksprijs gewonnen en kreeg lovende recensies. Dit artikel is een meer kritische recensie.

Gegevens

• auteur: Joris Luyendijk
• titel: Het zijn net mensen
• uitgeverij: Podium, Amsterdam
• jaar: 2006
• ISBN: 9057593165

Wie is Joris Luyendijk?

Joris Luyendijk werd geboren in Amsterdam in 1971. Vanaf zijn vijfde groeide hij op in Hilversum. Daar bezocht hij het Gemeentelijk Gymnasium. Na het gymnasium ging hij studeren in Amsterdam, Kansas en Cairo. Hij studeerde o.a. politicologie, geschiedenis, Arabische en religieuze antropologie. In 1998 studeerde hij af en schreef een boek 'Een goede man slaat soms zijn vrouw. Hij werd vervolgens door de Volkskrant en Radio 1 gevraagd om als correspondent te gaan werken in de Arabische wereld. Dit deed hij tot april 2003, waarvan de laatste drie jaar voor het NRC en de NOS. Daarna heeft hij een paar jaar het VPRO-programma 'Zomergasten' gepresenteerd.

Inhoud boek: Het zijn net mensen

kritiek op verslaggeving
Het zijn net mensen is een kritisch boek over de verslaggeving in het Midden-Oosten. Als uitgangspunt heeft Luyendijk niet gekozen voor een verklaring van alle politieke ellende in het Midden-Oosten en hoe deze op te lossen, maar heeft hij gekozen voor een verhaal dat laat zien waarom je in het Midden-Oosten over grote vraagstukken zo moeilijk zinnige dingen kunt zeggen. Op zich een originele invalshoek. Inderdaad wordt er al heel veel geschreven over het Midden-Oosten en beweren veel journalisten precies te weten hoe het conflict in elkaar zit en hoe de zaak moet worden opgelost. Maar vaak is het niet meer dan de mening van de journalist zelf en zelden objectief. De 'unieke' benadering van Luyendijk is dan ook een positieve uitzondering.

Deel I: hoe werkt journalistiek?
Deel I van het boek begint met het uitleggen hoe de journalistiek werkt. Het basiswerk is niet moeilijk. In feite komt het neer op het aan elkaar praten of schrijven van persberichten. Er op uittrekken en zelf onderzoek doen, doet Joris niet veel. De praatjes voor de radio en het journaal zijn van tevoren doorgenomen en zijn eigenlijk maar toneelstukjes. Verder komt Luyendijk vooral langs bij ambassades, vertrekhallen, hotelkamers en kantoren. En altijd maar weer wachten.
Het beeld dat Joris van de Arabische wereld kreeg zowel tijdens zijn studententijd als tijdens zijn carrière als journalist klopte niet met wat hij eerder in Nederland er van gehoord en gezien had. Maar hij werkte daar zelf als journalist aan mee. De uitzondering vormt het nieuws, niet het belangrijkste. Zo ontstaat dus een vertekend beeld.
Ook vertelt Luyendijk uitgebreid over zijn subjectieve bronnen in de Arabische wereld, bijvoorbeeld Egyptische wetenschappers die door de staat gescreend zijn, niet op hun talent maar op hun loyaliteit aan het regime. Zo kwam het voor dat Luyendijk verhalen schreef die achteraf niet waar bleken te zijn. Daarnaast komen een heleboel onderwerpen zoals verkeersdoden, gevangenen, vrouwenbesnijdenis, wanbestuur, etc. niet aan de orde terwijl ze wel degelijk een rol spelen in de Arabische wereld.

Deel II: het Israëlisch-Palestijns conflict - de Israëlische pr-machine/ Palestijnse loyaliteit aan de autoriteiten
In deel II van het boek komt het Israëlische-Palestijns conflict aan de orde. Israël is het tegenovergestelde van de Arabische wereld. Er is veel informatie beschikbaar. Wanneer Luyendijk de Palestijnse en de Israëlische media met elkaar vergelijkt dan hebben de Israëli's een betere pr-machine. De laatsten hebben een uitgebreid netwerk van voorlichters en lobbies. Het probleem bij de Palestijnen is dat ze loyaal moeten zijn aan de autoriteiten. Dat is belangrijker dan goede voorlichting. Om die reden werd bijvoorbeeld Hanna Asrawi als woordvoerster van de Palestijnen aan de kant geschoven. Lang staat de auteur stil bij de Israëlische bezetting. Hij ervaart het moeilijk om daarover te schrijven. Aanslagen worden meer als nieuws beschouwd dan de bezetting zelf. Palestijnen moeten de aanslagen verantwoorden, terwijl de Israëli's de bezetting niet hoeven uit te leggen. Ook krijgt Luyendijk veel kritische post over zijn stukken in de krant of voor het journaal, vooral van Israëlsympatisanten.

Deel III: Verslaggeving Amerikaanse invasie in Irak
Deel III gaat over de verslaggeving van de Amerikaanse invasie in Irak. Het blijkt dat de westerse cq. Amerikaanse media het liefst geen beelden brengen van slachtoffers omdat het nationalistische Amerikaanse verhaal beter scoort bij de commerciële zenders.

Mening Etsel over Het zijn net mensen

Het zijn net mensen een makkelijk leesbaar boek
Allereerst hulde aan Joris Luyendijk voor het feit dat hij een makkelijk leesbaar boek heeft geschreven. Zijn verslag over de media van het Midden-Oosten conflict is verfrissend. Er wordt niet voor de zoveelste maal een boek over het Midden-Oosten in elkaar geflanst dat uitlegt hoe de situatie nu werkelijk in elkaar steekt.

Israëlische PR-machine minder gelikt dan Joris Luyendijk doet voorkomen
Toch is het boek weinig verrassend. Dat verslaggeving vanuit dictatoriale landen -zoals de Arabische wereld- moeilijk is, is geen opmerkelijke constatering. Iedere gemiddelde kijker/lezer zal zich realiseren dat het voor de dienstdoende journalist enorm lastig is om een objectief verhaal naar buiten te brengen. En dat Israël een gelikte pr-machine heeft, hoeft op zich ook niet zo verrassend te zijn. Israël is een westerse democratie en kent evenals andere westerse landen een goede public relation (dat is niet iets typisch Joods of Israëlisch). In Nederland bijvoorbeeld kennen we ook persvoorlichters, lobbyisten, etc. Natuurlijk is de situatie in Israël wat gecompliceerder. Het land is continu in oorlog. Gelet op de vele vijanden die de Joodse staat heeft, niet alleen op het slagveld maar ook in de media, is public relation daarom van zeer groot belang. Dit hoeft echter geen belemmering te zijn voor journalisten in Israël om objectief over het conflict te schrijven. Er is vrijheid van meningsuiting in het land en er zijn hele goede (kritische) bronnen te raadplegen. Daarom begrijp ik niet zo goed wat Joris Luyendijk met zijn kritiek op de Israëlische pr-machine bedoelt. Hij hoeft zijn artikel in de krant of praatje voor de televisie daar toch niet van af te laten hangen?
Bovendien zijn onder de Israëliërs ook vaak tegengeluiden te horen. Men spreekt elkaar tegen en valt elkaar af. Dus zo gelikt is de PR-machine nu ook weer niet. De Palestijnen staan wat dat betreft vierkant achter elkaar en doen er alles aan om Israël zwart te maken.

Palestijnen zijn meesters in het manipuleren van de media
Luyendijks boek komt qua inhoud een beetje overeen met het boek Battle Lines van Jim Lederman, dat handelt over de verslaggeving van de Eerste Palestijnse Intifada. Ook Lederman heeft kritiek op de manipulaties van de Israëli's en de Palestijnen, maar hij constateert óók dat de media zelf de berichtgeving manipuleert. Zo waren de Palestijnse rellen heviger wanneer er camera's bij waren en werden de Palestijnen zelfs opgejut door de journalisten.

Journalisten zijn vaak zelf partijdig inzake het Israëlisch-Palestijns conflict
Ik denk niet dat het grootste probleem de propaganda van de Palestijnen of de Israëli's is (daar kan een journalist die goed op de hoogte is van de situatie in het Midden-Oosten nog wel doorheen prikken). Het gaat meer om de houding van de journalisten ten aanzien van het conflict. De meeste journalisten kiezen bewust of onbewust partij voor één van beiden, om wat voor reden dan ook. Dáárdoor wordt het verslag vertekend. Ter illustratie wil ik Luyendijks opmerking aanhalen dat aanslagen (de uitzondering) meer als nieuws worden beschouwd dan de bezetting (het belangrijkste) zelf. Ik ben het daar niet mee eens. Ten tijde van de aanslagen werd altijd wel degelijk naar voren gebracht dat deze het gevolg waren van de bezetting. En er zijn legio beelden gemaakt van de bezetting. Maar later bleek de bezetting eigenlijk helemaal niet de belangrijkste oorzaak te zijn van de aanslagen. Sinds Israël namelijk uit Gaza is vertrokken vinden er dagelijks raketbeschietingen plaats vanuit Gaza. Hiervan wordt helaas weinig melding gemaakt in de westerse media. Zeker, het argument van de bezetting geldt niet meer. Maar is dat dan een reden om maar geen verslag meer te doen van de aanvallen? Dat noem ik nou gemanipuleerde journalistiek. Het kan echter natuurlijk ook zo zijn dat de redactie in Nederland er geen brood in ziet en dat de schuld dus niet ligt bij de journalist.

Journalisten kunnen, als ze willen, best objectieve journalistiek in Israël bedrijven
De opmerking van Luyendijk in het begin van zijn boek dat het ondoenlijk is om zinnige dingen te zeggen over grote vraagstukken in het Midden Oosten deel ik maar voor de helft. Wanneer het gaat om de dictatoriale Arabische landen dan onderschrijf ik dat. Wanneer het echter gaat om het Israëlisch-Palestijns conflict dan deel ik die mening niet. Of ze zinnige dingen kunnen zeggen hangt van de journalisten zelf af. Met goede kennis van zaken, komen ze een heel eind. En deze kennis kan in het democratische Israël zeker verkregen worden, los van de pr-machine. Maar ook hier zal de invloed van de redactie in Nederland wel weer groot zijn in wat wel en niet uitgezonden/gepubliceerd wordt.

Conclusie

Journalistieke verhalen over Israëlisch-Palestijns conflict niet goed
Over de gehele linie genomen vind ik het boek goed. Het geeft een ontluisterend, maar niet verrassend, beeld op van de journalistiek in zijn algemeenheid (ik denk dat het ook van toepassing kan zijn op bijvoorbeeld Nederland). Ook bevestigt het mijn idee dat de journalistieke verhalen over met name het Israëlisch-Palestijns conflict niet goed zijn. Er wordt teveel naar de sensatie gezocht in plaats van naar de werkelijke achtergronden. Maar juist omdat Joris Luyendijk de tekortkomingen van de journalistiek naar voren brengt, zou het mooi geweest zijn wanneer hij had aangegeven hoe het beter kan.

Journalisten moeten zich beter voorbereiden
Eigenlijk berust hij teveel in de situatie. Het is nou eenmaal zo, lijkt hij te verzuchten. Toch denk ik dat er veel veranderd kan worden. Allereerst de journalist zelf, die beter voorbereid naar het land van bestemming moet gaan (Luyendijk had eigenlijk te veel hooi op zijn vork door verschillende conflicten te verslaan met allerlei verschillende achtergronden). En daarnaast de redactie in Nederland, bijvoorbeeld iemand op de redactie zetten die zich alleen op het Midden-Oosten gespecialiseerd heeft en makkelijk overleg kan voeren met de journalist ter plekke. Deze twee veranderingen zouden al een stuk meer objectiviteit teweeg kunnen brengen. Hoewel met de komst van internet veel mensen zelf voor journalist zijn gaan spelen en hun eigen subjectieve verslag aan de man brengen. Zo worden de kijkers/lezers alsnog op het verkeerde been gezet.

Een andere uitgebreidere kritische recensie kunt u lezen in een bijdrage van Ratna Pelle van Israël-Palestina informatie. Zie Het zijn net mensen - Israël-Palestina.info.

Wat vindt u van het boek 'Het zijn net mensen? Geef uw mening!

Heeft u het boek van Joris Luyendijk gelezen? Wat vond u van de inhoud van zijn boek? Denkt u dat er objectieve journalistiek in het Midden Oosten bedreven kan worden?

Geef uw mening weer onderaan het artikel in het reactieblokje!

• Meer boekrecensies zijn te lezen in mijn special Recensies boeken Israël/Midden-Oosten.
• Meer is te lezen in mijn special Het Midden-Oosten conflict (deel III).

© 2007 - 2010 Etsel, gepubliceerd in Recensies (Kunst en Cultuur) op 09-12-2007, laatst gewijzigd op 20-06-2009. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Etsel is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• "Het zijn net mensen" door Joris Luyendijk: De journalist Joris Luyendijk geeft met zijn boek 'Het zijn net mensen. Beelden uit het Midden-Oosten.' een kijkje in de keuken van de journalistiek in het Midden-…
• Recensie van 'Het zijn net mensen': Joris Luyendijk is een bekende verslaggever, met zijn boek 'Het zijn net mensen' schrijft hij over de toestanden in het Midden-Oosten en met name over de zelfmoordaanslage…
• Lieve Joris, schrijfster van reisliteratuur: Lieve Joris is vooral bekend als schrijfster van reisliteratuur, met name over Afrika en het Midden-Oosten.
• Journalistiek: de praktijk als leerschool: Aan de hand van ervaringen van correspondenten die voor huis-aan-huisbladen werken en de ervaring van een freelancer, die werkt door sponsored magazine kunnen we de…
• De nieuwe journalistiek: Er heerst een discussie in het journalistieke werkveld. Een onderwerp dat zeker binnen het kader van ww.infonu.nl een interessant onderwerp is. 20 mei gaan journalisten in debat over…

Bronnen en/of referenties

• Het zijn net mensen - Joris Luyendijk