Keizer Heliogabalus, een vreemde danser in Rome

Heliogabalus of Elagabalus fascineert ons nog steeds met zijn cultus van Elagabal (Ilāh ha-Ğabal: heer der berg). Maar niet enkel de historische Helioga­balus houdt ons bezig, ook de literaire figuur Heliogabalus - misschien vooral de literaire figuur - blijft boeien. Zijn leven lijkt een evenwichtsoe­fening van een “oosterling” in het “westerse” Rome te zijn geweest. De zonnecultus, in het bijzonder die van Elagabal, en de literaire figuur Heliogabalus vormden dan ook de onderwerpen van de studiedag “Keizer Heliogabalus, een vreemde danser in Rome” (11 oktober 2005). Volgend verslag tracht een reflectie te bieden op de studiedag als geheel, zonder de specificiteit van de lezingen zelf uit het oog te verliezen.

Heliogabalus' naam

Om te kunnen praten over iemand is het belangrijk diens naam te ken­nen, en in dit geval zijn dit er twee verschillende met twee verschillende agnomina - of bijnamen: geboren Varius Avitius Bassianus, keizer onder de naam Marcus Aurelius Antoninus, berucht onder het agnomen Helio­gabalus en bespot met het agnomen Tiberinus1 na zijn dood. Hij werd in de oudheid al als de “Valse Antoninus” bestempeld door Cassius Dio, verwijzend naar zijn valse dynastieke claim als zoon en erfgenaam van die andere “Valse Antoninus”, ons bekend als Caracalla.

Nadat hij zich had laten uitroepen als keizer onder de naam Marcus Aurelius Antoninus - een naam met zo'n mythische weerklank dat Ca­racalla er al het grootste deel van zijn populariteit aan te danken had - en Macrinus' legioenen had verslagen, trok de jonge keizer - die nog had af te rekenen met wat weerstand in het oosten - niet direct door naar Ro­me. Hij liet te Emessa zijn “vader” Caracalla en “grootmoeder” Iulia Dom­na vergoddelijken. Daarna overwinterde hij in Nicomedia waar hij zich­zelf voorstelde als religieus figuur die het imperium vrede zou brengen. Dit was zijn eerste misrekening.

Heliogabalus' intocht te Rome

In 219 trok de keizer tenslotte naar Rome, maar in plaats van zijn grootmoeder Iulia Maesa haar raad om een toga te dragen op te volgen, zon hij een schilderij van hemzelf in vol priesterornaat offerend aan zijn god om boven het hoofd van Victoria in de curia te worden gehangen, zodat de senatoren voortaan ook wierook offerden en wijn plengden voor Elagabal en zijn priester2. Interessant hierbij is het feit dat op een munt uit de schat van Eauze mogelijk het schilderij zelf afgebeeld is, eerder dan de intocht van de steen, zoals Johan Van Heesch uiteenzet­te in zijn lezing. Zijn weigering zich te conformeren met de Romeinse zeden en waarden was zijn tweede blunder.

Heliogabalus' huwelijkspolitiek

Iulia Maesa trachtte de schade in te dijken door haar kleinzoon te la­ten huwen met de Romeinse Iulia Paula en munten te laten slaan met het opschrift Temporum Felicitas Libertas Aug(usti), met dit laatste ver­wijzend naar de graanvoorziening voor Rome. Interessant hierbij is het op te merken - aldus Martijn Icks - dat op de vroegste munten van Helio­gabalus geen kroon of sieraden te zien zijn, hoewel dit ook aan plaats­gebrek te wijten zou kunnen zijn.

In 220 komt echter de breuk: Antoninus scheidt van Iulia Paula en huwt de Vestaalse maagd Aquilia Severa, hoewel hij pontifex maximus3 was, wat voor grote opschudding zorgde. Juist diegene die de maagdelijkheid van de Vestaalse maagden moest beschermen, ontnam haar van het hoofd van de Vestaalse maagden. Mogelijk was het een poging van Heliogabalus om zijn godheid te laten versmelten met de hare, in een goddelijk huwelijk tussen Elagabal en Vesta, maar hiervoor is geen enkel bewijs.

Mogelijk zag Heliogabalus verbanden tussen zijn god en Vesta. We weten dat de Vestaalse maagden een fallus-symbool in hun bezit hadden, net zoals Elagabal in zijn tempel. Ook de ambigue status van de Vestalinen kan een rol gespeeld hebben in Heliogabalus' keuze. Dit is ook in verband te brengen met het huwelijk dat Elagabalus sloot tussen zijn god en de Carthaagse maangodin Tanit (vereenzelvigd met Venus of Urania) en later een met Minerva, wiens beeld hij uit de Vestatempel liet halen4. Dit huwelijk moest verplicht gevierd worden in Italië.

In verband hiermee is Caroline De Westenhole haar lezing5 over Couperus' interpretatie van Elagabals positie interessant: als kabbalistisch, gnostische godsdienst zou Heliogabalus' vereniging met een Vestaalse maagd, de huwelijken van Elagabal en het klaarblijkelijk streven naar onderwerping van de andere goden aan Elagabal - volgens de Historia Augusta - een uiting kunnen zijn van diens streven terug te keren naar het goddelijke aseksuele licht.
Op aansporing van zijn grootmoeder scheidt hij echter van haar en huwt de Romeinse Annia Faustina - een familielid van Marcus Aurelius. Na een jaar heeft hij echter al genoeg van haar en scheidt hij van haar.

De beeld(ver)vorming rond de figuur van Heliogabalus

Het beeld dat we hebben van Heliogabalus is, aldus Icks in zijn lezing, gevormd door zijn biografen Cassius Dio, Herodianus en de auteur van de Vita Heliogabali. Allen hadden hun reden om Heliogabalus zwart te maken. Cassius Dio was een geromaniseerd Grieks senator-historicus en vriend aan huis bij Heliogabalus' neef Alexander Severus. Hij kon als senator de omgang van de jonge keizer met zijn senaat maar moeilijk verteren en voelde ook meer sympathie voor de wat diplomatischere Alexander. Herodianus was volgens eigen zeggen in keizerlijke en publieke dienst6, zij het waarschijnlijk in de lagere escelons, en had een wat genuanceerdere visie op de zaken. Hij moest immers minder letten op wat hij schreef, daar hij geen publiek figuur was zoals de senator Cassius Dio. De schrijver van de Historia Heliogabali tot slot schreef zijn werk waarschijnlijk op vraag van een keizer die zowel de goede als de slechte keizers wou verzamelen. Hierdoor worden de goede keizers als zéér goed en de slechte keizers als zéér slecht afgebeeld. Bovendien mogen we niet vergeten dat deze schrijver zich moest baseren op materiaal uit tweede hand - Cassius Dio gebruikte waarschijnlijk ook bronnen uit tweede hand, maar Herodianus niet - die serieus ver/gekleurd was geraakt onder de opvolgers van Heliogabalus. De heidense inslag van dit werk is ook opvallend in een eeuw waarin het christendom steeds meer aan invloed won.

Door deze beeldvorming in de oudheid, die de beeldvorming van Heliogabalus in later periodes heeft gevormd, ontstond een serieuze beeldvervorming. De extreme figuur van Heliogabalus was een gedroomd figuur voor artiesten van velerlei streking. In zijn vervormde figuur kon men zich volledig uitleven. The Roses of Elagabalus was voor Sir Lawrence Alma-Tadema het ideale onderwerp om zich uit te leven in details, zoals rozenblaadjes. Louis Couperus werd dan weer geïnspireerd door de vervormde figuur van Heliogabalus om zijn roman Berg van licht te schrijven. Antonin Artaud ziet in zijn Héliogabale ou l'anarchiste couronné de figuur van Heliogabalus als een vat van tegenstrijdigheden, die schommelt tussen oost en west, keizer en priester, man en vrouw.

Sol invictus onder Heliogabalus en Aurelianus

Waarom werd sol invictus Elagabalus onder Heliogabalus niet en deus sol invictus onder Aurelianus wel aanvaard? Dit is een vraag die men zich stelt na de lezing van Johan Van Heesch. Het theologische verschil is dat sol invictus Elagabalus de andere goden zonder meer aan zich onderwerpt, terwijl deus sol invictus een syncretische godheid was, die vertrekt vanuit de gelijkheid van alle bestaande goden en hun krachten in zich verenigt. Bovendien is de cultus van sol invictus Elagabalus oosters, terwijl die van deus sol invictus typisch Romeins is met pontifices dei solis7. Terwijl de Severii koketteerden met hun oosterse afkomst, kwam de Illyrische dynastie waartoe Aurelianus behoorde, uit een geromaniseerde provincia8.

Een andere belangrijk aspect van de zaak was timing. Zoals Van Heesch uiteenzette verscheen deus sol invictus pas op Aurelianus' munten na zijn overwinning op Zenobia en haar zoon Vabalathus rond 273. Heliogabalus buit - vreemd genoeg - zijn overwinning op Macrinus niet uit om zijn godheid ingang te doen vinden in Rome. Dit kan ons doen vermoeden Heliogabalus mogelijk niet in oorsprong een drastische religieuze hervorming wil doorvoeren. Mogelijk heeft hij slechts gewenst zijn eigen godsdienst te beleven in het voor hem vreemde Rome, zonder dit aan zijn onderdanen te verplichten. De suggestie van Icks is hier interessant, dat de religieuze hervormingen een ideetje zijn de keizerlijke administratie die “haar” keizer wil profileren.

Besluit

Wat is er misgelopen in die korte regeringperiode van Heliogabalus, dat een dergelijke beeld(ver)vorming tot op heden stand heeft kunnen houden? Er zijn verscheidene elementen die de regering van Heliogabalus zo desastreus gemaakt hebben.
Ten eerste slaagde Heliogabalus er niet in om te voldoen aan de (hoge) eisen die de Romeinen stelden aan iemand met de naam Antoninus, die hij had aangenomen. Een Antoninus moest geen religieus maar een krachtdadig figuur zijn die het roer terug stevig in handen nam. Dit kwam niet overeen met het beeld dat men kreeg van de jonge Heliogabalus die bleef overwinteren te Edessa in plaats van kort op de bal te spelen en in triomftocht naar de senaat te Rome te gaan. Of de fout bij Heliogabalus zelf of zijn omgeving lag is moeilijk uit te maken.

Ten tweede slaagde Heliogabalus er niet in zicht te conformeren naar de Romeinse normen en waarden, die enorm belangrijk waren voor het imago van een Romeinse keizer. Door zijn klederdracht en gedrag herinnerde hij de Romeinen aan de “on-Romeinse” keizers Caligula en Nero. Zijn stunt met het schilderij maakte, zette eerder kwam bloed dan dat het de plooien gladstreek.

Ten derde was de wel rampzalig te noemen huwelijkspolitiek van Heliogabalus een reden tot impopulariteit. Vooral zijn trouwen én hertrouwen met de Virgo Maxima Vestales Aquilia Severa was een blunder van formaat. Wat nog meer verbaast is het feit dat hij met haar hertrouwde. Was dit hertrouwen bedoelt om Heliogabalus' religieuze hervormingen helpen door te voeren, of was Heliogabalus verliefd geworden op Aquilia Severa? Dit is weerom iets dat in de plooien van de geschiedenis is verdwenen.

Daarenboven werd de beeldvorming (en dus ook de beeldvervorming) grotendeels gevormd door Heliogabalus' familie en zijn keizerlijke administratie. Door de invloed van Heliogabalus' familie op hem werd Heliogabalus verplicht zich van tijd tot tijd naar de Romeinse zeden te schikken, waardoor hij nog meer als een ambigu figuur overkwam op de Romeinen. Wou hij nu oosters of Romeins zijn? Daarnaast is het niet onwaarschijnlijk, zoals Ickx9 suggereerde, dat de keizerlijke administratie het ideetje van de religieuze hervormingen had gehad om “haar” keizer te profileren.

Tot slot was er nog Heliogabalus' slechte timing die we al eerder aangehaald hebben. In plaats van te profiteren van zijn kersverse overwinning op Marcianus, zoals Aurelianus het na hem deed, om zijn religieuze hervormingen door te voeren, bleef hij overwinteren in Edessa. Hij gooide ook te snel het roer om van de Romeinse religie in plaats van de Romeinen langzaam te laten wennen aan “zijn” god. Het was immers niet ongebruikelijk dat er in Rome nieuwe goden werden ingevoerd, maar het was wel ongebruikelijk dat deze al meteen de belangrijkste positie in het Romeins pantheon voor zich zou opeisen. Een mooi voorbeeld is Apollo (een Griekse god die al lang in Rome vereerd werd) die onder Augustus samen met de Romeinse god Mars naar voren werden geschoven als de goden van de nieuwe gouden eeuw.

De beeldvorming die volgde uit al deze blunders van formaat door Heliogabalus en zijn omgeving, heeft tevens gestalte gegeven aan de vervormde figuur van Heliogabalus, zoals we hem kennen uit de literatuur van Couperus en Artaud, het schilderij van Sir Lawrence Alma-Tadema. De vervormde figuur van Heliogabalus was voor deze artiesten de gedroomde figuur om hun kunst rond te vormen. Een zo ambigue en complexe figuur was immers wendbaar en kneedbaar naar de behoefte van de kunstenaar, terwijl het als schaduw van de historische Heliogabalus met een tip van zijn voet in de werkelijkheid stond. De studiedag “Keizer Heliogabalus, een vreemde danser in Rome” handelde dan ook voornamelijk over de literaire figuur van Heliogabalus, maar lichtte ook een tipje van de sluiter die nog steeds rond de historische Heliogabalus hangt.