Afke's tiental: Terug in de tijd met Nienke van Hichtum

Een boek uit 1903. De tijd dat er veel armoede was, maar toch gaat dit boek niet voornamelijk over deze armoede, maar vooral over het dagelijkse leven van toen. Een boek uit 1903, over de kinderen uit 1903. Maar heel mooi om te lezen voor de jeugd van nu. Stap in de tijdmachine die ‘Afke’s tiental’ heet. Nu denk je waarschijnlijk: ‘Waarom zal ik toch een boek gaan lezen uit 1903?’. Ik ben het met je eens dat de voorkant van het boek niet echt uitnodigt om het te gaan lezen. Twee zusjes, waarvan er één aan het breien is en het andere zusje aan het spelen is met een jonger broertje. De voorkant geeft wel meteen een goede indruk van de inhoud van het boek. Het boek gaat over ‘vroeger’, maar dat wil nog niet zeggen dat het boek daarom niet interessant is. Dat ‘vroeger’ alles anders was, dat kan je je waarschijnlijk wel indenken. Er waren geen computers met MSN en Hyves en ook geen mobiele telefoons. Toch vermaakten deze kinderen zich ook. Hoe? Daar kom ik later nog op terug.

Als eerst de titel: Afke’s tiental slaat op de moeder van het gezin. ‘Mem’ Afke heeft niet twee of drie kinderen, ze heeft er maar liefst tien. Voor de kinderen betekent dat dus negen broertjes en zusjes. Negen broertjes en zusjes om mee ruzie te maken, maar ook om plezier mee te hebben. Gelukkig (voor moeder Afke) wonen ze niet alle tien meer thuis. Dochter Wiepkje werkt in het huishouden in de grote stad Leeuwarden en zoon Watse dient in het leger. De jongste van het tiental ‘de kleine pop’ is net geboren en heeft in het begin van het boek niet eens een voornaam. Moeder Afke heeft er maar liefst 100 bladzijden voor nodig om te bedenken dat haar jongste telg ‘Sipke’ moet gaan heten.

Maar één ding staat vast. Ondanks dat ‘Mem Afke’ tien kinderen heeft, kan ze er geen één missen. De hele buurt staat op zijn kop als de kleine Wiebe is verdwenen. Ook als de twee zusje Boukje en Sietske twee weken gaan logeren bij zus Wiepkje is het gezin toch een beetje ontredderd. Gelukkig is dit geheel wederzijds. Als de zusjes in Leeuwarden de weg kwijt zijn, hebben ze toch wel heel veel verlangs naar ‘Mem’. Heel ontroerend is ook het verhaal van Klaas die zelf centen gespaard heeft voor een harmonica. Maar als hij bij toeval ‘Mem’ hoort klagen dat ze het zo koud heeft, besluit hij om voor haar een wollen schort te kopen. Misschien onvoorstelbaar voor deze tijd. De tijd waarin de jeugd zelfs moederdag nog wel eens voorbij laat gaan zonder moeders een kleinigheid te schenken.

Het geldgebrek van toen staat centraal in het hele boek zonder dat er teveel de nadruk op gelegd wordt. Er was niet veel geld, maar dat wil niet zeggen dat het gezin niet gelukkig was. De ‘kleine pop’ had geen mooi beklede wieg maar een oude houten kist. Moeder Afke kreeg het toch voor elkaar om dit lekker warm te bekleden. Zakgeld kregen de kinderen niet. Ze waren blij als ze ’s avonds een warme prak kregen en ze waagden het niet om hun bord niet leeg te eten! Ook was er geen geld voor mooie kleding. Moeder Afke is dan ook heel trots als ze Boukje en Sietske allebei een nieuw jurkje kan geven, gemaakt van haar eigen zondagse jurk.

Was er in dit gezin nog een vader? vraag je je misschien af. Ja, en of die er was. Echtscheidingen waren in die tijd nog niet zo gebruikelijk als vandaag de dag. De rol van vaders was in die tijd anders als nu. ‘Heit Marten’ hield zich voornamelijk bezig met werken. Zoon Eeltje ging mee om de kost te verdienen in de boterfabriek. Geld om te studeren was er niet, en ook bestond er nog geen studiefinanciering. Na een beperkte schoolperiode moesten ook de kinderen ‘aan de bak’. Vlak voor het avondeten kwamen ‘Heit Marten’ en Eeltje thuis en kregen ze een aardappel met wat mosterd. Ook een toetje na het eten was er nooit.

’s Avonds was er geen ‘Goede tijden’ of ‘Idols’ op de televisie. De avonden werden gevuld met bijvoorbeeld het luisteren naar de verhalen van ‘Heit Marten’. De verhalen kwamen niet uit een jeugdboek, bekroond met een zilveren griffel, maar kwamen recht uit het hart. Zo vertelde vader op een avond uitgebreid een verhaal over de meesterdief Japik Engberts. De jongens smulden van dit verhaal en ‘Heit Marten’ genoot ook al meer van zijn eigen verhaal.

Zo af en toe werden de kinderen mee uit genomen. Moeder Afke bleef dan thuis met de allerkleinsten en vader Marten nam de kinderen mee. Zo ook toen soldaat Watse een paar dagen thuis was. Met z’n allen gingen ze een dag varen en vissen. Dat ze dan om 5 uur ’s nachts al weg moesten, maakte niets uit. Wat doe jij? Als je vader je een dag mee wil nemen te vissen en je moet om 5 uur ’s nachts weg?

Natuurlijk moeten we de tijd van ‘vroeger’ niet romantischer maken dan het was. Het was zwaar. Voor ‘Mem’ en ‘Heit’, maar ook voor de kinderen. Toch hadden de kinderen van toen veel gemeen met de jeugd van nu. Er was altijd tijd voor kattenkwaad en lekker buiten zijn met vrienden. Heel leuk is bijvoorbeeld het verhaal van de ondeugende Jetse die, samen met zijn klasgenootjes, de boswachter ‘Ouwe Meint’ te grazen neemt.

Mocht er nu een avond niets op de televisie zijn, en is er niemand om mee te ‘chatten’, dan is het een goed idee om het beschreven boek een keer te gaan lezen. Het is best de moeite waard.