De asielzoeker zit soms in jou

Hij is al een zestal jaar verschenen, ‘De asielzoeker’, maar goedgeschreven boeken blijven actueel. Af en toe de lezers eraan herinneren dat bepaalde romans het verdienen om gelezen (herlezen) te worden kan geen kwaad.

Waar draait het om?

Christian Beck is een ex-schrijver die nu aan de kost komt als vertaler van gebruiksaanwijzingen van apparaten. Hij woont samen met een vrouw die hij ‘vogel’ of ‘vogeltje’ noemt. Zij doet aan wetenschappelijk onderzoek naar het gedrag van dieren.
Ze hebben een relatie die op liefdesvlak is uitgedoofd: het is al jaren geleden dat ze nog seks gehad hebben. Met een vrouw die je vanbinnen en vanbuiten kent, vrij je niet meer, vindt hij, maar de (vriendschaps)band wordt steeds sterker.

Tien jaar voordien had Beck zijn pogingen gestopt om gelukkig te worden. Hij was teleurgesteld door het leven en nam zich voor alleen nog het geluk van ‘zijn vrouw’ na te streven. Zij compenseerde de verarming van hun liefdesleven door minderbedeelden te helpen o.a. door het schenken van kleren en meubelen. Af en toe nodigde ze zelfs mismaakten uit met wie ze sliep.

Als er kanker bij haar geconstateerd wordt, haast ze zich om haar ultieme droom te verwezenlijken: met een asielzoeker trouwen om tenminste nog enige zin aan haar bestaan te geven.

Beck blijft zijn vrouw onvoorwaardelijk steunen in een menage à trois tot ze uiteindelijk overlijdt.

Welk soort man is die Beck eigenlijk?

Beck is melancholicus geworden. Zijn schrijverij had hem weinig voldoening geschonken (‘schrijven is irrelevant’) en de grote liefde bleek niet te bestaan. Zijn veelvuldige seksuele contacten (“we moeten elkaar geen ervaringen ontzeggen”) konden hem evenmin bevredigen. Daaruit concludeerde hij dat de zoektocht naar geluk nog weinig zin had. Met het geluk van ‘zijn vrouw’ na te streven hoopte hij tenminste nog enige voldoening te kennen. Vogel is voor hem niet alleen ‘zijn vrouw’, maar ook zijn zus, zijn moeder, zijn tante, zijn oma, zijn beste vriendin, zijn kind…  Haar beslissing om met de Algerijn te trouwen komt hard aan, maar hij legt er zich willens nillens bij neer hoewel hij de man nooit echt in de armen sluit.

Als zich de fatale ziekte manifesteert, zoekt hij de schuld enkel bij zichzelf: hij is de oorzaak van alles wat betekent dat hij ook in zijn ultieme opdracht niet is geslaagd.

Vogel

Sinds ze elkaar kennen heeft Beck zijn vrouw altijd ‘vogel’ genoemd. Daarom spreekt ze over zichzelf in de derde persoon (zo begint het boek: ‘Vogel is ziek’…). Wellicht heeft het ook te maken met haar wetenschappelijk werk met betrekking tot dieren.

Zij is een vrouw met een gevoelig hart, die van Beck houdt. Zij lijdt eronder dat hij op seksueel vlak heeft afgehaakt, maar ziet uiteindelijk in dat ze niet meer dan vriendschap van hem mag verwachten. Hun band wordt steeds hechter. Ondanks zijn ontelbare erotische avontuurtjes en zijn verliefdheden blijven ze samen. Meer: ze vergeeft hem dat hij een prostituee heeft verminkt.

Het derde personage

De asielzoeker is van Algerijnse oorsprong en werd door Vogel opgepikt tijdens een van haar bezoeken in het asielcentrum. Niettegenstaande hij met haar trouwt om niet uitgewezen te worden, blijft hij bij haar tijdens haar ziekte en deelt het bed met haar. De relatie met Beck is afstandelijk. Na de dood van Vogel verlaat hij toch het land om voor de rechten van het Algerijnse volk te gaan vechten.

Er is meer dan één asielzoeker

Op het eerste gezicht verwijst de asielzoeker uit de titel naar de Algerijn met wie Vogel trouwt, maar er loopt nog een andere asielzoeker rond die zich op een andere manier manifesteert.

Ten gevolge van een resem desillusies beslist Beck zijn zoektocht naar geluk te staken. Hij zoekt als het ware asiel bij ‘zijn vrouw’ bij wie hij een zekere vorm van voldoening hoopt te vinden door haar belangeloos terzijde te staan om haar gelukkig te maken.

Geen van beide asielzoekers slaagt in zijn opzet: de Algerijn keert terug naar zijn land en Beck vervalt verder in melancholie als hij beseft dat hij zijn vrouw niet echt heeft geholpen.

Hoera, hoera, we hebben een nieuwe Reve

De asielzoeker werd door de literaire kritiek geestdriftig ontvangen. De roman won in 2004 de AKO-literatuurprijs en werd de hemel ingeprezen.

Het is de omvangrijkste roman van Grunberg (354 blz.) maar ook de meest grijze en pessimistische. Het is een vlot geschreven werkstuk met soms humoristische dialogen maar toch overheerst de zwartgalligheid. Via flashbacks (hun verblijf in Israël voor het werk van Vogel, de heisa rond een kort verhaal dat een travestiet aanzette tot een terroristische actie) zien we hoe de relatie stilaan verandert.

Het boek zet aan tot lezen en boeit door de meeslepende manier waarop het geschreven is, maar om het daarom tot een der belangrijkste romans uit de recente Nederlandse literatuur te rekenen, vind ik persoonlijk een stap te ver.