De kortste geschiedenis van ons leven

In 2009 is bij uitgever Bert Bakker een vertaling verschenen van het boek 'die kürzeste Geschichte allen Lebens. Eine Reportage über 13,7 Milliarden Jahre Werden und Vergehen'. Een boek dat start bij de oerknal, en via ontstaan van de zon en van de aarde terecht komt bij de eerste levende wezens, en eindigt bij de Homo Sapiens. Een snelle tijdreis dus, maar geschreven door wetenschappers, met veel natuurkundig materiaal, wat het niet altijd makkelijk om te volgen maakt.

Harald en Harald

De auteurs heten beiden Harald: Harald Lesch en Harald Zaun. Namen die ons niet veel zullen zeggen, maar de achterkaft lezende zijn dit niet de eersten de besten in Duitsland: de ene is professor theoretische astrofysica, docent natuurfilosofie en presentator van populairwetenschappelijke tv programma's. De ander is historicus en wetenschapsjournalist.

Een moeilijk boek?

Het viel mij enigszins tegen. Ik dacht dat ik het wel zou kunnen begrijpen. Onder andere omdat de titel zo nadrukkelijk verwijst naar een korte geschiedenis. Inderdaad gaan ze in hoog tempo van 13,7 miljard geleden naar nu, en zelfs even naar de toekomst. Het zijn ook geen bijzonder lange hoofdstukken. Maar de benadering is wel vaak wetenschappelijk. En dat maakt het niet altijd even makkelijk leesbaar. Het is te merken dat ik niet altijd heb opgelet op de middelbare school bij vakken als natuurkunde! Dan kom je zinnen tegen in dit boek als: "hechten we geloof aan het beroemde idee dat zegt dat energie en massa equivalent zijn, dan moet elke vorm van energie in principe aan een massa gerelateerd kunnen worden". Of: "daar deze zogeheten stellaire zwarte gaten gemiddeld aan gas slechts een minuscuul deel van een zonnemassa per jaar verslinden, bereiken ze door de bank genomen een totaalgewicht van niet meer dan vijf tot zes zonnemassa's". Diverse stukken moest ik wel twee of drie keer lezen, en gaandeweg het boek leerde ik ook wel om af en toe maar even iets over te slaan: de grote lijnen zijn wel duidelijk, sommige dingen gaan me boven de pet!

Een chronologische indeling

Het boek volgt de tijdslijn. We beginnen dus bij het begin, bij de oerknal. We eindigen bij het heden, met een blik in de toekomst. Deze logische indeling maakt het boek dan wel weer makkelijk te lezen. Je kunt het dichtslaan, en je weet, dat je volgende keer weer kunt beginnen bij een tijdperk iets dichterbij het heden. De eerste hoofdstukken lijken de moeilijkste hoofdstukken. Er is natuurlijk ook weinig bekend over die tijd, en wat er dan ook gebeurt door de schrijvers is, aan de hand van natuurkundige wetten, het herleiden van hoe het wel gegaan moet zijn. Het klinkt onomstotelijk, omdat het door allerlei natuurwetten en regels uitgelegd wordt.

De belangrijkste tijdsfases

Wat ik dan uiteindelijk geleerd heb van dit boek is een aantal tijdsperiodes. Die, achter elkaar gezet, ook voor leken als ik toch een verhaal vormt over het ontstaan van alles.

• 13,7 miljard jaar geleden: er was niets. Uit het niets komt de oerknal. Door de oerknal begint het heelal zich uit te breiden. Een expansie, waarbij eigenlijk de materie weggeduwd wordt van de kern, van het midden.
• 4,6 miljard jaar geleden: al miljarden jaren lang ontstaan er sterren. Een verhaal over hitte en afkoeling, over stoffen en gassen die samenklonteren, en tot iets worden. De zon en kort daarna de aarde ontstaan dus in deze periode. De aarde ontstaat doordat de gassen en stoffen (de straling) net ver genoeg van de zon verwijderd zijn om zich te kunnen samenbinden (hier dus het meest vage deel van mijn recensie, aangezien het hier ook het moeilijkst te begrijpen wordt). De maan zal ontstaan uit de aarde; dat is vast te stellen doordat maansteen uit dezelfde elementen bestaat als steen op de aarde (met dank aan Neil Armstrong en het team dat de landing op de maan in 1969 mogelijk maakte).
• 1,5 miljard jaar geleden: de samenstelling van de lucht om de aarde heen verandert. Er zat aanvankelijk geen zuurstof in de lucht. Nu komt er langzaam een ozonlaag. Zuurstof zal uiteindelijk een belangrijke factor blijken in het verklaren van het ontstaan van leven. Een mooi verhaal in het boek is nog, dat de aarde aanvankelijk vrijwel alleen uit water, uit oceanen bestaat. Uitgerekend is ook dat het op een gegeven moment zeker 40.000 jaar non-stop zal hebben geregend, en dat met zo'n intensie dat je spreekt van een neerslag die 10x zo zwaar is als de zwaarste moessonregen op aarde. Het bleef maar regenen omdat het zo warm was, dat het water, zodra het bij de aarde was, weer verdampte. Door een daling van de temperatuur werd het mogelijk dat het op een gegeven moment niet meer regende.
• 542 miljoen jaar geleden: nu spreken we al over miljoenen en niet meer over miljarden. Er is leven, leven in de oceaan. Dat gaat niet om intelligente wezens, niet over wezens met besef van leven en overleven. Het gaat om eencelligen. Het eerste leven op aarde moet je een beetje vergelijken met bacterien.
• 444 miljoen jaar geleden: rond deze tijd ontstaat er iets op het droge, op het land: beplanting, later leven.
• 299 miljoen jaar geleden: een groter stuk land komt droog, is geen oceaan meer. We spreken over het supercontinent Pangea.
• 215 miljoen jaar geleden: dinosauriers ontstaan, en zullen het 150 miljoen jaar volhouden, tot (vrijwel zeker) een asteroide (deel van een ster uit de ruimte) inslaat en zorgt voor het uitsterven van deze soort.
• 54 miljoen jaar geleden: dinosauriers zijn inmiddels uitgestorven, zoogideren ontstaan rond deze tijd.
• 33 miljoen jaar geleden: de eerste hogere primaten ontstaan (hogere primaten noemt men de zoogdieren die iets meer kunnen, de aapachtigen; tot ik dit boek las, wist ik niet beter dan dat wij van de apen afstammen, dat lijkt niet te kloppen
• 7 miljoen jaar geleden: eerste poging van een 'homínide' (mensachige) om rechtop te lopen
• 3,6 miljoen jaar geleden: voetsporen ontdekt die zo oud zijn! In Oost-Afrika. Bijna alle oude sporen komen uit Afrika, het is, aldus dit boek, onomstotelijk dat onze soort, wij, de mens, uit Afrika komen
• 2,5 miljoen jaar geleden: eerste menssoort die geluiden maakt, probeert voorzichtig te communiceren; en die stenen gebruiken
• 1,5 miljoen jaar geleden: homo erectus, een soort die lijkt op de mens van tegenwoordig, er waren echter naar schatting een paar 100 soorten hominiden, waarvan de homo erectus het ook niet heeft volgehouden, alleen wij, de homo sapiens, hebben overleefd
• 40.000 jaar geleden: van miljoenen naar duizendtallen: taal, echt taal, bestaat sinds zo'n 40.000 jaar; ook sinds die tijd dingen als grottekeningen, als uiting van waar de hominiden mee bezig zijn
• 25.000 jaar geleden: de homo sapiens blijft over, dat zijn wij, 25.000 jaar gelden pas!
• 10.000 voor Christus: homo sapiens gaat over op landbouw en veeteelt
• 4.000 voor Christus: homo sapiens gaat steden bouwen, Jericho en Ur zijn de eerste bekende steden, Jericho ligt in het huidige Israel, Ur in Irak.
• 3.100 voor Christus: diverse schriftsoorten ontstaan, zoals het spijkerschrift

© 2009 - 2010 Hanspieterson, gepubliceerd in Recensies (Kunst en Cultuur) op 20-06-2009. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Hanspieterson is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Het ontstaan van de aarde; de oerknal: De oerknal (big bang) startte een serie aan gebeurtenissen die leidde tot het ontstaan van het universum en onze planeet aarde. Bij de oerknal werd alles in het univers…
• Doomsday Theorieën: The Big Crunch: The Big Crunch is het tegenovergestelde van The Big Rip en The Big Freeze: Waar de laatstgenoemden uitgaan van eeuwige expansie, bescrhijft The Big Crunch hoe de expansie…
• Hoe ontstaat een ster?: Een kleine samenvatting over het ontstaan van sterren, de melkweg en informatie over sterrenbeelden.
• Heelal, planeten, sterren etc,: Het heelal is een grote ruimte met planeten, sterren, zwarte gaten, meteoren. Het zonnestelsel is een van de stelsels met sterren en planeten in het heelal.
• Het Universum (heelal of ruimte): Universum Heelal Ruimte. Waar begint de ruimte? Hoe groot is het universum of heelal? Wat is een lichtjaar precies? Wanneer ontstond het universum? Is de aarde het middelpun…