Schuldig (romananalyse)

De Nederlandse vertaling van de jeugdroman Schuldig van de Amerikaanse auteur Nancy Werlin ontving in 2002 van de Zoenjury een Eervolle Vermelding. Een uitgebreide analyse en samenvatting.

Samenvatting

Voor deze bespreking is gebruikgemaakt van: Nancy Werlin, Schuldig. Uitgeverij Kluitman, Alkmaar, 2001. Vertaald uit het Engels door Anne Marie Hormann. Oorspronkelijke titel: The killer's cousin, 1998.

'Mijn naam, David Bernard Yaffe, zal je bekend in de oren klinken, maar waarschijnlijk herinner je je niet waarvan - tenminste, niet meteen' (p. 5). De naam van de zeventienjarige scholier David is bij veel mensen bekend, omdat zijn rechtszaak breed is uitgemeten in de pers. Hij werd beschuldigd van de moord op zijn vriendin Emily. Uiteindelijk sprak de jury David vrij. Ondanks die vrijspraak kan David de tragische gebeurtenis niet vergeten. Emily is voortdurend aanwezig in zijn gedachten en dromen.

Na de rechtszaak verhuist David naar Cambridge in de Amerikaanse staat Massachussetts. In deze stad doet hij zijn eindexamenjaar over en wil hij ontsnappen aan de aandacht van de pers. Hij betrekt de ruime zolderkamer in het huis van zijn oom en tante Vic en Julia Shaughnessy, de ouders van Lily. Al gauw merkt David dat hij bij hen niet welkom is: zijn tante stelt zich kil en afwijzend op, terwijl Lily zelfs openlijk vijandig is. Volgens David is er iets vreemds aan de hand met de Shaughnessy's. Zijn oom en tante kunnen niet met elkaar overweg en spreken alleen via Lily met elkaar. Hun slechte huwelijk is het gevolg van de dood van hun oudste dochter Kathy. Vier jaar geleden stierf zij op de zolderkamer waar David nu woont. David wordt 's nachts geregeld gewekt door een neuriënde geestverschijning: 'In een flits zag ik de schaduw weer, in de deuropening aan de andere kant van de slaapkamer, maar deze keer was die onmiskenbaar menselijk. Een meisje - een vrouw' (p. 45). Eerst denkt hij dat het Emily is, maar de geest blijkt Kathy te zijn. Iedereen denkt dat Kathy zelfmoord heeft gepleegd.

Inmiddels bezoekt David de particuliere middelbare school Saint Joan's. Zijn veeleisende ouders verwachten van hem dat hij met hoge cijfers slaagt, zodat hij volgend jaar naar een goede universiteit kan. Op school raakt hij bevriend met Frank Delgado. Beiden zijn buitenbeentjes met belangstelling voor boeken, geschiedenis en de televisieserie The X-Files. David sluit ook vriendschap met Raina, een jonge kunstenares die een kamer huurt bij zijn oom en tante. Ze worden verliefd op elkaar.

Met Thanksgiving, een Amerikaanse feestdag, komen Davids ouders op bezoek. In hun bijzijn brengt Lily haar ouders in verlegenheid en pest ze David. Maar haar boze plannen hebben een averechts effect: voor het eerst in jaren praten haar ouders weer met elkaar. Omdat Lily bang is hun aandacht te verliezen, bedenkt ze andere manieren om die op te eisen. Haar belangrijkste doelwit is David. Ze ziet hem als een indringer die het gezinsleven van de Shaughnessy's verstoort. Door hem te treiteren probeert Lily David het huis uit te jagen. Ze vertelt bijvoorbeeld leugens over hem en Raina, wist de harde schijf van zijn computer, lijmt zijn cd's vast in de hoesjes en vernielt zijn kleding. Davids vermoeden dat Kathy niet door zelfmoord om het leven gekomen is, wordt voor hem zekerheid: 'Ik had de waarheid niet willen weten. Maar de kennis was er al die tijd geweest, ergens in mij, al een hele tijd. Schuld herkent schuld. Soort zoekt soort. Lily had Kathy vermoord' (p. 182-183). Lily bekent tegenover David de moord op haar zus. De mooie en intelligente Kathy was de oogappel van haar ouders. Uit liefde voor hun oudste dochter lieten Vic en Julia de twaalf jaar jongere Lily links liggen. Lily werd jaloers op Kathy en besloot haar te vermoorden. In bad liet ze haar zus een glas water met ammoniak leegdrinken. Als de politie de zevenjarige Lily over de dood van Kathy ondervraagt, vertelt ze leugens. Ze zegt dat Kathy zelfmoord heeft gepleegd en dat zij tevergeefs heeft geprobeerd haar zus te redden. De politie gelooft haar verhaal en laat de schuldige Lily vrijuit gaan.

David vertelt zijn oom en tante over het gedrag van hun dochter en adviseert hen met Lily een psychiater te bezoeken. Vic en Julia reageren woedend op zijn aantijgingen. Ze dreigen hem het huis uit te zetten als hij Lily blijft lastigvallen. Intussen heeft ook het aanhoudende getreiter van Lily effect: David begint aan zijn eigen verstand te twijfelen en raakt in paniek. Uit voorzorg bellen Vic en Julia Davids vader. Hij neemt met David zijn intrek in een nabijgelegen hotel. Hier vertelt David zijn vader dat Lily haar zus heeft vermoord.

Ook 's nachts in het hotel duikt de geestverschijning van Kathy op: 'En ineens hoorde ik Kathy's stem, opnieuw. Eerst neuriënd. Toen, fluisterend, het onvermijdelijke "help Lily. Help Lily"' (p. 188). Hierna kan David de slaap niet meer vatten. Hij trekt zijn sportschoenen aan en loopt in de richting van het huis van de Shaughnessy's. Als hij ziet dat het in brand staat, rent hij naar binnen om Lily uit de vlammenzee te redden. Zonder zware verwondingen op te lopen draagt hij haar naar buiten. Lily vertelt dat ze zelfmoord wilde plegen, omdat ze niet met haar schuldgevoelens kan leven. In het ziekenhuis worden David en Lily goede vrienden. Door elkaar te steunen en hun misdaad te accepteren, proberen ze hun leven weer op de rails te krijgen.

Onderwerp

Schuldig is een psychologische thriller. Het is een boek vol geheimen en mysteries, een spannend verhaal over schuld en boete. Het leven van de jonge moordenaars David en Lily wordt bepaald door schuldgevoelens. Ze voelen zich eenzaam, angstig en onbegrepen. David bijvoorbeeld ziet erg op tegen zijn eerste schooldag: 'Weken, misschien maanden, waarin ik moest proberen om niet op te vallen, iedereen op z'n gemak moest stellen. Ik kon er niet onderuit. De rest van mijn leven, telkens weer, zou ik iedereen - mezelf ook - moeten overtuigen van mijn onschuld' (p. 25).

Net als zijn held Fox Mulder uit de televisieserie The X-Files is hij voortdurend op zoek naar de waarheid: 'zijn hele identiteit hangt ervan af, het is zijn manier om niet gek te worden' (p. 75). David en Lily kunnen hun oorspronkelijke identiteit alleen terugwinnen als ze leren leven met hun misdaad. David beseft dat en probeert Lily hiervan te overtuigen: '(...) het is niet je straf om te sterven. Het is je straf om ermee te leven. Net als ik, Lily' (p. 215). Samen proberen ze te overleven: 'Ik zal jou helpen. Jij helpt mij. We gebruiken de macht die we hebben, niet. En we vinden wel een manier om het goed te maken. Om... om boete te doen' (p. 233).

Naast schuld en schuldgevoelens ligt de nadruk op de relatie tussen ouder en kind. In Schuldig is die relatie verstoord: David kan niet opschieten met zijn afstandelijke vader, terwijl Lily alles in het werk stelt om de aandacht te trekken van haar ruziënde ouders. Davids opvliegende karakter en Lily's vreemde gedrag lijken het resultaat van het slechte contact met hun ouders. Die zijn in meerdere of mindere mate schuldig aan de moorden die hun kinderen hebben gepleegd: 'Het was niet helemaal Lily's schuld dat ze zo vreemd was. In haar korte leventje waren er vreselijke dingen gebeurd' (p. 121). Door hun voorliefde voor hun oudste dochter Kathy zijn Vic en Julia voor een belangrijk deel verantwoordelijk voor de afwijkende persoonlijkheid van Lily. Zij voelde zich door het gebrek aan aandacht van haar ouders in de steek gelaten. Om de liefde van haar ouders te winnen, besloot ze Kathy uit de weg te ruimen. Haar misdaad had het gewenste effect: sindsdien verafgoodden ze Lily. Maar als Vic en Julia voor de tweede keer hun belangstelling voor haar verliezen, ontsteekt Lily opnieuw in woede. En dat kan Lily eigenlijk niet worden kwalijk genomen: ze is het ongelukkige kind van egoïstische ouders.

Titel

Het boek draait om schuld en schuldgevoelens. David en Lily hebben een moord gepleegd. Beiden zwijgen hardnekkig over hun misdaad en zonderen zich af van andere mensen. Ze voelen zich anders: 'Ik moest verder leven met de afgrond, die me scheidde van mensen die niet wisten hoe het was om gedood te hebben. Om een moordenaar te zijn' (p. 182). Toch gaan David en Lily verschillend om met de misdaad die ze hebben gepleegd. Lily is werkelijk schuldig aan moord, maar wordt nauwelijks geplaagd door schuldgevoelens. De onschuldige David daarentegen kan de moord op zijn vriendin Emily maar niet vergeten. Hij leeft in de overtuiging dat hij een moordenaar is en die wetenschap verlamt hem. Schuldig is daarom ook een boek over je schuldig voelen en schuldig zijn.

Personages

De zeventienjarige scholier David Bernard Yaffe is door een jury vrijgesproken van de moord op zijn vriendin. Als hij probeert Emily te beschermen tegen een woedeaanval van haar aan drugs verslaafde broer Greg slaat het noodlot toe: wanneer David Greg een klap wil verkopen, raakt hij Emily per ongeluk. Haar nek breekt en ze sterft ter plekke. Emily ruziede met Greg over het geld dat hij van hun gezamenlijke rekening haalde om drugs van te kopen. Van haar deel van het geld wilde Emily haar toekomstige studie Geneeskunde betalen. Tijdens de rechtszaak liegt Greg over de ware toedracht van de moord. Door te verklaren dat David zich niet kan beheersen, probeert hij zijn beste vriend de schuld in de schoenen te schuiven. Pas wanneer David vertelt over Gregs drugsverleden, trekt de rechtbankjury de verklaring van Greg in twijfel en spreken de juryleden David vrij.

Sindsdien is David niet alleen zijn kinderlijke onschuld kwijt, maar ook zijn vrijheid. Hoewel hij onschuldig is, voelt hij zich een moordenaar. Om zijn leven weer op te pakken verhuist hij naar Cambridge. Hier vindt hij onderdak bij zijn oom en tante. Maar ook in zijn nieuwe woonplaats wordt hij achtervolgd door zijn verleden. Herinneringen aan de dag van de moord overvallen hem voortdurend. En ook zijn geheimzinnige nichtje Lily laat hem niet met rust. David leeft in angst en onzekerheid. Alleen door hardlopen kan hij voor heel even zijn twijfels en verdriet vergeten.

Lily Shaughnessy is het elfjarige nichtje van David. Ze is 'klein, bleek en een beetje mollig, met dik, wild, donker haar, waarachter haar ogen vrijwel waren verborgen' (p. 11). Lily is een gesloten en jaloers meisje dat soms erg driftig wordt. Omdat niet Lily maar de mooie en intelligente Kathy het oogappeltje van haar ouders was, besloot ze haar zus om het leven te brengen. Na die moord is zij het middelpunt van het gezin. Haar ouders aanbidden Lily en gebruiken haar als tussenpersoon, omdat ze niet meer tegen elkaar praten. Lily vindt al die aandacht van haar ouders erg prettig. Maar als David bij hen komt wonen, voelt ze zich in haar huiselijke paradijs bedreigd. Ze is bang dat haar ouders hun belangstelling voor haar verliezen. Als dat inderdaad gebeurt, maakt de lezer kennis met de ware Lily: een berekenende, moordzuchtige kleine tiran. Lily bewijst dat kinderen niet anders zijn dan volwassenen.

De ouders van Lily, Victor en Julia Shaughnessy, kunnen de dood van hun lievelingsdochter Kathy niet verwerken. Zij stierf vier jaar geleden op achttienjarige leeftijd. Julia vindt dat haar echtgenoot verantwoordelijk is voor de zelfmoord van Kathy. Sinds die tijd leven ze langs elkaar heen. Ze zijn vaak van huis en spreken alleen via Lily met elkaar. Maar om hun enige dochter blijven ze samen: 'We houden van Lily! Dat is het enige waar Julia en ik het over eens zijn. En Lily weet dat' (p. 57). Met Thanksgiving praten ze voor het eerst in lange tijd met elkaar. Sindsdien zijn ze samen weer gelukkig, maar verliezen ze opnieuw hun belangstelling voor Lily. De zelfzucht en kortzichtigheid van Vic en Julia komen na de grote brand duidelijk naar voren. Hoewel ze weten dat Lily Kathy heeft vermoord en probeerde zelfmoord te plegen, denken zij volgens David alleen maar aan hun eigen geluk: 'Ik wist dat ze mij de schuld gaven van het verlies van hun huis, hun illusies, en - in zekere zin - hun tweede dochter' (p. 218). Vic en Julia bekommeren zich nauwelijks om Lily.

Stuart en Eileen Yaffe eisen veel van hun enige zoon David. Ze willen dat hij zijn eindexamenjaar overdoet op een dure school in Cambridge en met goede cijfers slaagt. Maar Davids ouders begrijpen niet dat de moord op Emily van hun zoon een ander mens heeft gemaakt: hij is niet langer hun kleine 'Davey'. De verhouding tussen David en zijn vader, een bekende advocaat, is slecht: hij laat niet merken hoeveel hij van zijn zoon houdt. Dit doet hij pas wanneer David na zijn reddingsactie in het ziekenhuis ligt: 'En je bent niet de zoon die ik dacht dat je zou worden. Maar dat kan me niet schelen. Ik herinner me nauwelijks nog wie dat was. Die jongen - die man - was niet echt. Jij bent dat wel. Ik zou niet trotser op je kunnen zijn, David' (p. 228). Na alle gebeurtenissen verhuizen Davids ouders naar Cambridge. Door hun gezinsleven te herstellen hopen ze dat David zijn leven weer oppakt.

Frank Delgado is een slungelachtige skinhead. Hij loopt rond met een kaal hoofd 'om mensen van hun stuk te brengen' (p. 137). Frank en David zijn klasgenoten. Bij het vak geschiedenis zitten ze naast elkaar. Frank is net zo'n 'outcast' als David: 'Hij zat in z'n eentje in de kantine, liep in z'n eentje door de gangen. Zelfs de andere buitenbeentjes op school moesten niets van hem hebben' (p. 58). Frank is een intelligente jongen. Hij helpt de onzekere David, met wie hij bevriend raakt, zijn zelfvertrouwen te herwinnen.

Ook Raina Doumeng is bevriend met David. Ze is kunstenares en studeert aan de kunstacademie. Gezichten schilderen is haar specialiteit. Raina bewoont de benedenverdieping van het huis van de Shaughnessy's. Al bij hun eerste ontmoeting is David erg van haar onder de indruk: Raina heeft een 'donkere huid, hoge jukbeenderen, een lok donker haar achter een fraai gevormd, klein oor. Haar blik, vreemd doordringend, bleef een tel op me rusten en ik werd knalrood. Ze was mooi' (p. 25). Het duurt niet lang of ze zijn verliefd op elkaar. Maar als Lily leugens over hen vertelt, maakt Raina de verkering uit: schilderen vindt ze belangrijker dan David.

Opbouw

Schuldig begint met een Proloog waarin David zich voorstelt aan de lezer. Hij zegt dat hij niet wil spreken over de moord die hij heeft gepleegd: 'Nee, dit verhaal gaat over mijn tweede laatste jaar. Over Lily. Lily, het nichtje van een moordenaar' (p. 6). De 37 korte hoofdstukken die op de Proloog volgen vertellen over het jaar van Davids verblijf in Cambridge. Het boek eindigt met een Epiloog waarin hij de vermoorde Kathy in een droom voor de laatste keer ontmoet.

De ikverteller David vertelt na zijn verblijf bij de Shaughnessy's over de ontmaskering van Lily. Het is een spannend verhaal: het merkwaardige avontuur wordt door zíjn ogen beleefd. De lezer kruipt in Davids brein en maakt zo kennis met de verwarde gedachten van een moordenaar.

De opbouw van de roman draagt ook bij aan de spanning. Davids vele herinneringen en dromen leiden stap voor stap tot een heldere reconstructie van de moord op zijn vriendin Emily. Ook het gruwelijke geheim van Lily wordt langzaamaan ontrafeld. Hoewel David al vroeg op het spoor is van de misdaad van zijn nichtje, duurt het bijna tot het einde van de roman voordat het mysterie is opgelost: 'Ik had het gevoel alsof er een puzzelstukje - van een puzzel waarvan ik niet eens wist dat ik eraan werkte - op zijn plaats was gevallen' (p. 114).

Taal en stijl

Het verhaal is geschreven in de vorm van een verslag. In korte, duidelijke zinnen laat Werlin haar hoofdpersoon David vertellen over het jaar dat hij bij zijn oom en tante in Cambridge verblijft. Daar ontsluiert hij het geheim van Lily: 'Nu wil je natuurlijk graag weten hoe het echt gegaan is. Iedereen wil dat. Maar daar gaat het nu niet om. Dit verhaal - het verhaal dat ik moet vertellen - gaat niet over mij en niet over die gebeurtenis. Laat ik dat meteen maar duidelijk maken' (p. 6). De vele dialogen in het boek komen natuurgetrouw over. Bovendien zijn de gedachten van David helder weergegeven.

Verband met andere boeken van de auteur

Schuldig is het eerste boek van Nancy Werlin dat vertaald is in het Nederlands. In 2002, een jaar later, verscheen haar tweede roman Opgesloten. In beide boeken zijn de hoofdrollen weggelegd voor echte buitenbeentjes. Net als David en Lily is de zestienjarige Marnie Skyedottir, de hoofdpersoon in Opgesloten, in zichzelf gekeerd en eenzaam. Ook zij vindt het moeilijk om haar leven vorm te geven.

Marnie is totaal verslaafd aan het computerspel Paliopolis. Het spel biedt haar de mogelijkheid te ontsnappen aan de werkelijkheid. Marnie is namelijk niet gelukkig: ze is weggestuurd van een dure kostschool en haar beroemde moeder Skye is dood. Hoewel ze zich van de rest van de wereld afsluit, is ze niet veilig. Tijdens haar ontvoering wordt het Marnie pijnlijk duidelijk dat ze nauwelijks is opgewassen tegen de gevaren van het echte leven.

Reacties op het boek

Schuldig ontving in 2002 van de Zoenjury een Eervolle Vermelding. In de rubriek Aanraders van het tijdschrift Jeugdliteratuur in de basisvorming is Rob van Veen erg enthousiast over het boek. Volgens deze recensent is Schuldig 'het best te betitelen als een psychologische thriller, knap verteld en met veel aandacht voor de gedachtegang van de hoofdpersoon'. Hij complimenteert de schrijfster vooral met de wijze waarop zij de problematische verhouding tussen David en zijn vader beschrijft. 'Een bijzonder boek', is zijn oordeel.

Maar niet alleen in ons land is de roman goed ontvangen. Voor de Amerikaanse versie heeft Nancy Werlin namelijk veel prijzen gekregen. Zo is de roman in de Verenigde Staten onder andere bekroond met de Edgar Award, een belangrijke prijs voor het beste jeugdmysterie. Schuldig is vertaald in het Nederlands, Engels, Deens en Spaans.

Achtergronden

In de Proloog vertelt David dat de rechtbank van Baltimore hem heeft vrijgesproken van moord. Hij moest zich tegenover een jury van elf personen verdedigen tegen de aanklacht van de officier van justitie. Die beschuldigde hem van de moord op zijn vriendin Emily. Het rechtssysteem in de Verenigde Staten verschilt van dat in Nederland. Hier stelt de officier van justitie een verdachte in staat van beschuldiging. Vervolgens doet de rechter uitspraak op basis van bewijsmateriaal en getuigenissen: de verdachte is schuldig óf onschuldig. Ook in de Verenigde Staten klaagt de officier van justitie de verdachte aan. Hij moet de schuld van de aangeklaagde bewijzen. Anders dan in een Nederlandse rechtbank probeert de officier van justitie niet de rechter maar een jury te overtuigen. Een jury voor criminele strafzaken bestaat gewoonlijk uit zes tot twaalf inwoners van een rechtsdistrict. De juryleden nemen eerst kennis van het bewijsmateriaal en beslissen daarna of de aangeklaagde schuldig is aan de strafbare feiten die hem ten laste zijn gelegd. De uitspraak van de jury moet unaniem zijn. Dat wil zeggen dat alle juryleden het met elkaar eens moeten zijn: allen vinden dat de verdachte schuldig is, óf allen vinden dat de verdachte onschuldig is.

In Schuldig brengen Davids ouders met Thanksgiving Day een bezoek aan Cambridge. Thanksgiving is in Noord-Amerika een nationale feestdag. Van oorsprong is het de dag waarop mensen dankzeggen voor de herfstoogst en voor alle andere goede dingen. In de Verenigde Staten wordt Thanksgiving gevierd op de vierde donderdag in november. In Canada, waar vroeger in het jaar wordt geoogst, vindt de feestdag plaats op de tweede maandag in oktober. Thanksgiving is een familiefeest. Het is een traditie om op deze dag kalkoen te eten (het is geen toeval dat Davids moeder in Schuldig een gevulde kalkoen braadt). Daarom wordt Thanksgiving Day ook wel Turkey Day genoemd (turkey is het Amerikaanse woord voor kalkoen).

Het heeft Nancy Werlin veel moeite gekost om het boek te schrijven. Vijf jaar lang schreef ze de ene versie na de andere, maar alle verdwenen in de prullenbak. Het uiteindelijke verhaal verschilt erg van de eerste twee versies. Die kregen de titel Cambridge Gothic. David was hierin geen scholier maar een 26-jarige geschiedenisleraar. Hij was geobsedeerd door een oude vriendin die, in tegenstelling tot Emily, nog leefde. Toen Werlin besefte dat het verhaal over David niet spannend genoeg was, besloot ze hem negen jaar jonger te maken. Door bovendien een moordenaar van David te maken, lukte het haar de twee verhalen aan elkaar te knopen. Lily's verhaal hoefde Werlin vanaf het begin niet meer te veranderen. Het resultaat is Schuldig. © 2007 - 2009 Richardheeres, gepubliceerd in Recensies (Kunst en Cultuur) op 03-07-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Richardheeres is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Gerelateerde link

Teksttalenten.

Verwante artikelen

• Recensie: Pauline Wesselink - Verdacht van moord: Pauline Wesselink schreef haar boek ‘verdacht van moord’ nadat ze een jongerengevangenis in Brazilië had gezien. Wat ik van het boek vond kun je in deze rece…
• De moord op Theo van Gogh: Theo van Gogh werd op 2 november 2004 vermoord. Hij was vooral bekend door zijn provocerende columns waarin hij oa. Marokkanen geitenneukers noemde. De moordenaar was Mohammed B.,…
• Afbeeldingen van Sebastiaan - Episoden: In de special over afbeeldingen van Sebastiaan is het goed even stil te staan bij de diverse episoden, al dan niet fictief, van zijn leven en dood. We hebben in het ar…
• Rechtspraak nader bekeken: We kennen allemaal de krantenkoppen en de actualiteitenprogramma’s waarin men zich afvraagt hoe het mogelijk is dat een moordenaar niet wordt veroordeeld voor moord maar voor een g…
• Slachtoffer van eerwraak: Wat is eerwraak en waarom doet iemand zo iets gruwelijk zoals het vermoorden van een familielid enkel en alleen voor de eer?