InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Taal > Korte Japanse gedichten, haiku en senryu

Korte Japanse gedichten, haiku en senryu

De Japanse dichtvormen haiku en senryu zijn afgeleid van de meer elitaire tanka en de renga. Haikai is de versvorm die door het 'gewone' volk gebruikt werd. Dat maakte dat de inhoud wel eens leed onder ordinair taalgebruik. Deze versvorm was toen populair. Een van de grondleggers van de volwassen en meer verheven haikai is Matsu Bashô (1644 - 1694), hij wordt gezien als de grootste haiku-dichter, hij creëerde de naam haiku. De senryu heeft precies dezelfde structuur als de haiku maar stelt minder eisen aan normen en waarden, het is de haiku voor het volk. De naam haiku kent men pas sinds einde negentiende eeuw daarvoor noemde men hetzelfde gedicht haikai.

Haiku

Aantal lettergrepen van de haiku en de senryu per regel:
  • Eerste regel 5 lettergrepen
  • Tweede regel 7 lettergrepen
  • Derde regel 5 lettergrepen

Elk woord levert een bijdrage aan wat de dichter wil uitdrukken. De meeste haiku, laten iets van de natuur beleven, een moment, een stemming. Met een haiku probeert de schrijver met een minimum aan woorden de ervaring van een haiku-moment vast te leggen.

Senryu

De klassieke haiku gaat over de natuur. Er ontstonden vrijere uitingen, zoals de senryu, genoemd naar de dichter Karai Hachiemon (1718-1790) die de bijnaam senryu ('waterwilg') droeg. Senryu was de reactie van het volk op de elitaire haiku van de adel waarin uitsluitend aandacht voor de natuur was. De 'gewone man' kwam er niet in voor. De senryu beschrijft de mens in zijn doen en heeft vaak een humoristische inhoud. De grens tussen senryu en haiku is heden bij veel schrijvers opgeheven. Als men heden spreekt over een haiku bedoelt men daar ook de senryu mee.

Constructieregels van de haiku en de senryu

  • Geen beeldspraak.
  • Geen waardeoordeel, de dichter is onzichtbaar.
  • Geen eindrijm: doch spelen met klank, zoals herhaling van klinkers of medeklinkers.
  • Er wordt iets gesuggereerd dus associaties zijn belangrijk.
  • Vaak is sprake van twee delen van de haiku. De wending tussen de twee delen valt na de eerste of de tweede regel, met een puntkomma of gedachtestreepje.
  • Lidwoord, bijwoord of bijvoeglijk naamwoord toevoegen of weglaten, om aan aantal lettergrepen te komen, vermindert de waarde van de haiku. De lezer merkt dat.
  • De regels kunnen min of meer als zinsdelen op zichzelf staan.
  • De kunst is (geen voorwaarde) een haiku zodanig te schrijven dat hij ook van beneden naar boven leesbaar is.
  • Geen moeilijke woorden. Verwoorden wat men precies bedoelt. Dieren en planten krijgen een naam.
  • Haiku is objectief in het beschrijven van de realiteit.
  • Persoonsvorm staat bij voorkeur in de tegenwoordige tijd.
  • Sterke haiku bestaan uit meerdere lagen. Eerst is er de mededeling die men leest. Dan is er de diepere betekenis die de lezer aanzet om de haiku op een andere manier te lezen.
  • Woorden met dubbele betekenis mogen.
  • De eerste en de derde regel, de eerste en de tweede regel, maar ook de tweede en de derde regel kunnen vaak als een eenheid worden gelezen.

Men kan van elk van deze regels afwijken als het gedicht zijn schoonheid behoudt. Het plezier van het dichten niet vergallen door muggenzifterij. Haiku schrijven is woord-kunst: met weinig woorden zo veel mogelijk zeggen. Veel aandacht voor de vorm leidt tot een steriel gedicht. In de moderne vorm, de 'westerse haiku' wordt vaak afgeweken van dit stramien. Punt van discussie is of we lettergrepen moeten tellen in de westerse Haiku, aangezien Japan geen lettergrepen kent. In het westen wordt in de praktijk gekozen voor 12 à 19 lettergrepen.

Voorbeelden van teruglezen van de haiku en de senryu
1
Volgens het nieuws
tienduizend kippen verbrand -
geen slachtoffers.

Geen slachtoffers -
tienduizend kippen verbrand
volgens het nieuws.
2
Ze is een wonder
alle mannen vallen op haar -
ze is nog puntgaaf.

Ze is nog puntgaaf
alle mannen vallen op haar -
ze is een wonder.

Moderne haiku en de 'free form' haiku

Bij het schrijven van de westerse haiku streeft men naar de versmaat 5-7-5, hiervan wordt vaak afgeweken. Men komt dan ook Haiku tegen van slechts 11 lettergrepen, zoals de verdeling 3-5-3. Wel is er, vanwege het ritme, altijd sprake van het schema 'kort-lang-kort'. Men noemt het de 'free-form' haiku. Inhoud van de haiku is belangrijker dan de vorm, al wordt die zo veel mogelijk gehandhaafd. Haiku lezen is de indruk ondergaan, de sfeer van het haiku-moment die de schrijver beleeft.

De moderne haiku (senryu) kan zich ook richten op het kroegleven, de mode, of een kermis. Moderne haiku bestrijkt thematisch een breed gebied. De ideale haiku wordt in één flits geschreven met eenvoudige bewoording. De eerste haiku in Nederland is geïntroduceerd in 1863.

Voorbeeld: een serie van veertien senryu, door Custor
1
Menselijk bestaan
eens verdwijnt het spoorloos -
deuken in water.

2

Ik slaap in mín stoel
droom dat ik in mín stoel slaap -
saai is mijn leven.

3

Roep niet luidkeels
vrienden uit tot erfgenamen -
het is zelfmoord.

4

Geniet van alles
treur pas als je dood bent -
het is vroeg zat.

5

Onverzekerbaar
wegens gevaar van prikacties -
de maagdelijkheid.

6

Op de Titanic -
het staat op de menukaart -
ijs als desert.

7

Ik vraag de vader
de hand van zijn dochter -
het is een bloedbad.
8
Nieuwslezer deelt mee
tienduizend kippen verbrand -
geen slachtoffers.

9

Zou je uitnodigen
we hebben hond in de pot -
ik ben gek op hond.

10

De baas blaft me af
ik blaf soms wel eens terug -
maar ik ben een hond.

11

Veld witte bloemen
het stijgt op achter de duinen -
een havik verschijnt.

12

Ik wil je strelen
als je uitwaait op het strand -
was ik maar de wind.

13

Je mag hem niet
je koppelt hem aan je zus -
haar mag ik ook niet.

14

Is hier iemand
roept iemand; niemand antwoordt -
hier is niemand.
© 2016 - 2017 Custor, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
De weg van de twittercolumnDe Twittercolumn, een Ultra Short Column (USC), afgesloten met(#)twittercolumn. De twittercolomn is bedoeld als een lite…
Stevie Wonder, Journey Through The Secret Life of PlantsStevie Wonder, Journey Through The Secret Life of PlantsStevie Wonder bracht in 1979 "Journey through the secret life of plants" uit, opnieuw een dubbel lp, in navolging van vo…
De ideeën van Herman Van RompuyHerman Van Rompuy die op 1 december 2010 zijn functie van Europees president opnam, is een nobele onbekende voor het mer…
Nobelprijs Literatuur 2011: Tomas TranströmerDe Nobelprijs voor literatuur 2011 is toegekend aan de Zweedse dichter Tomas Tranströmer. De bekendmaking werd door de a…
Valentijnsdag. Zelf een valentijnskaart makenValentijnsdag. Zelf een valentijnskaart makenVerliefd, verloofd, getrouwd... Valentijnsdag is de dag waarop je elkaar laat merken dat je van elkaar houdt. Op Valenti…

Reageer op het artikel "Korte Japanse gedichten, haiku en senryu"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Reactie

Corry Broer, 30-06-2016 15:39 #1
Geachte Heer, mevrouw,

Heel interessant om over de Haiku en Senryu te lezen, dus welke verschillen er zijn. Helemaal in het begin -nu zo'n 10 jaar geleden- dat ik hiermee kennis maakte is mij gemeld hoe ik ter werk moest gaan. Graag zou ik van u horen in hoeverre dit nog geldt:

Het rijmschema 5-7-5, is natuurlijk juist;
Het moeten op zichzelf staande zinnen zijn, dus het liefst niet doorlopend;
Het mag niet rijmen;
Vooral de Haiku moet over de natuur gaan en mag geen persoonsvorm hebben;
De Senryu heeft altijd één of meerdere persoonsvormen;

Uit bovenstaande artikel gelden de regels niet meer zo, dat b.v. een Senryu ook over de natuur mag gaan, maar niet enkel door het verwonderen van jezelf?

In feite zou ik wel de juiste regels willen hebben, als het kan indien dat bestaat! Bij voorbaat dank ik u hartelijk.

Een vriendelijke groet van Corry Broer. Reactie infoteur, 08-07-2016
Corry,
De regels voor de Japanse haiku, senryu en tanka zijn zoals in het artikel beschreven. De Westerse haiku enzovoort zijn wat toleranter wat het aantal lettergrepen betreft. De Japanners werken niet met lettergrepen, dat hebben de Westerlingen er van gemaakt. Standpunt in het Westen is dat als het gedicht beter over komt, er van afgeweken mag worden, m.a.w niet forceren om aan het precieze aantal lettergrepen te komen, want dat valt de lezer op en haakt af. De grootste kunst is volgens mij het aantal lettergrepen aan te houden zonder te forceren.
M.Vr.Gr.
Custor

Infoteur: Custor
Laatste update: 20-04-2017
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Taal
Reacties: 1
Schrijf mee!