Het verschil in het taalsysteem is een cultuurfactor

De Linguïstische Relativiteit, de theorie die stelt dat de wijze waarop mensen de wereld interpreteren bepaald is door de struktuur van hun taal, wordt vaak de Sapir-Whorf hypothese genoemd en toegeschreven aan de Amerikaanse antropologische linguïsten Edvard Sapir (1884-1939) en Benjamin Lee Whorf (1897-1941), maar is eigenlijk al in het leven geroepen door de in Duitsland gestudeerd hebbende Franz Boas (1858-1942).

Linguïstische Relativiteit

De Linguïstische Relativiteit, de theorie die stelt dat de wijze waarop mensen de wereld interpreteren bepaald is door de struktuur van hun taal, wordt vaak de Sapir-Whorf hypothese genoemd en toegeschreven aan de Amerikaanse antropologische linguïsten Edvard Sapir (1884-1939) en Benjamin Lee Whorf (1897-1941), maar is eigenlijk al in het leven geroepen door de in Duitsland gestudeerd hebbende Franz Boas (1858-1942).

Boas

Boas leerde in Duitsland het werk van Von Humboldt (1767-1835) kennen en nam deze ideeën mee naar America alwaar hij deze Duitse traditie van antropologische linguïstiek introduceerde en empirisch voortzette. Om te toetsen of mensen die een andere taal spreken ook daadwerkelijk op een andere manier naar de werkelijkheid kijken heeft Boas Indianentalen in Canada onderzocht en deze vergeleken met de door hem bekende Indo-Europese talen als het Engels. Von Humboldt zag taal als een haast altijd niet volmaakte poging (Versuch) om het geheel van gedachten van de mens in te verwoorden. De ene taal was een beter Versuch dan de andere, volgens Von Humboldt, maar niet volgens Boas. Boas wilde verschillen in taalsystemen liever niet zien als een afspiegeling van cognitieve verschillen, maar als niet meer dan andere benadrukkingen in verschillende culturen. Linguïstische categorieën drukken categorieën van denken uit, maar worden niet bepaald door dit denken! Alle talen zijn gelijkwaardig in het weergeven van gedachten, en het onderscheid der talen is zelfs cultureel opgelegd/gegroeid: in een land (taalgebied) waar het nooit sneeuwt is het onnodig (zelfs vreemd) om zoals bij de Eskimo’s een x-tal benamingen voor ‘sneeuw’ in de taal te hebben, aldus Boas.

Sapir

Sapir, dé leerling van Boas, volgde zijn leermeester in de opvatting van taal als uitdrukking van het wezen van de mens, maar legde vooral – contrasterend met Boas’ ideeën – veel nadruk op de onderlinge onmeetbaarheid van talen. Sapir zag linguïstische classificaties niet zoals Boas als individuele, basale ideeën, maar als systematische collectieve representaties (social facts). Hij stelde: de mens ervaart de wereld “to a large extent unconsciously built upon the language habits of the group”, en schreef in zijn beroemde werk ‘The grammarian and his language’ dat het ontbreken van abstracte/filosofische termen in een taal niet te wijten is aan een gebrek van die taal, maar aan het gegeven dat de sprekers van die taal die bewuste termen nog niet hebben hoeven gebruiken in hun cultuur.

Whorf

Whorf, bekijker van Boas’ antropologisch linguïstische traditie met onder andere Einsteins Relativiteitstheorie als bagage, heeft de (door hem geïntroduceerde) term Principe van Linguïstische Relativiteit het meest expliciet geformuleerd: gebruikers van verschillende grammatica’s worden juist door die grammatica’s gebracht tot verschillende typen van observaties en verschillende evaluaties van uiterlijk vergelijkbare vormen van observaties, en zijn derhalve niet equivalent als betrachters, maar zullen de wereld om hen heen verschillend interpreteren. Hij volgde Boas’ ideeën en Sapirs systematische voortborduren hierop, en voegde zelf twee typen categorieën toe: overte (fonologisch aanwezig) en coverte (fonologisch afwezig, maar uitgedrukt door combinaties en volgorden van woorden). De coverte klassen, door Whorf cryptotypen genoemd, hadden speciaal zijn aandacht. In deze klassen is, aldus Whorf, semantische organisatie vooral van belang, en in zijn Principe van Linguïstische Relativiteit zag hij talen feitelijk verschillen door andere mogelijkheden van betekenis en interpretatie.

individualistische visie

Er is veel te zeggen voor de theorie van het Linguïstisch Relativisme, meer nog in de individualistische visie van Boas dan de meer collectieve kijk van zijn volgelingen. Mijns inziens heeft elk subcultuurtje zijn eigen trivia (en favoriete zinsconstructies), waarmee dat subcultuurtje associeert, relativeert en converseert. Zelfs binnen een taalgebied heeft voor haast iedere spreker elk vlaggetje toch nog een iets andere lading. In humor is dit makkelijk te zien: niet iedereen begrijpt/lacht om dezelfde grappen. Sapir beschrijft in zijn ‘The grammarian and his language’ (zie boven) het verschil in omschrijvingen of zelfs het ontbreken van bepaalde begrippen voor sprekers uit verschillende gebieden als niets dan cultuurverschillen. Lang niet alle termen die in een cultuur bekend zijn, zijn door alle sprekers die tot die cultuur behoren gekend, en toch kunnen al die sprekers zich prima handhaven. Niet weten wat met ‘brood’ bedoeld wordt maakt het leven in Nederland wat lastig, maar zonder te weten waar bijvoorbeeld een abstractere term als ‘mentalisme’ op duidt is het dagelijkse zijn uitstekend vol te houden. In het extreme is de perspectie van ieder individu als een (sub)cultuur te zien – hoe groot de overlap qua culturele waarden met anderen ook moge zijn – en begrijpt en onthoudt ieder individu ieder nieuw, hem aangeboden en verklaard woord op diens eigen wijze, met behulp van de trivia die hij al bezit.