Klinkers en medeklinkers

Het Nederlands kent, zo staat er, vijf gedekte klinkers, zeven vrije klinkers, drie zuivere tweeklanken, zeven onechte tweeklanken en de toonloze e. Dat zijn er al 23, en op een dergelijke wijze zijn er ook zeker 20 Nederlandse medeklinkerklanken te onderscheiden. Bijvoorbeeld de vijf plofklanken p, t, k, b en d. De eerste drie zijn stemloos, de laatste twee de stemhebbende varianten.

Klanken

Neem het groene boekje. Het Nederlands kent, zo staat er, vijf gedekte klinkers, zeven vrije klinkers, drie zuivere tweeklanken, zeven onechte tweeklanken en de toonloze e. Dat zijn er al 23, en op een dergelijke wijze zijn er ook zeker 20 Nederlandse medeklinkerklanken te onderscheiden. Bijvoorbeeld de vijf plofklanken p, t, k, b en d. De eerste drie zijn stemloos, de laatste twee de stemhebbende varianten. De k heeft in het Nederlands geen (echte) stemhebbende pendant; het Frans wel, zoals de beginklank van het franse woord voor jongen. Al deze klinkers en medeklinkers (de spraakklanken) zijn beknopter weer te geven in Jakobsons telraam: het feit dat er 5 (6) medeklinkers zijn die het kenmerk plofklank hebben wil zeggen dat de overige medeklinkers niet dat kenmerk hebben. In plaats van een opsomming van meer dan veertig kenmerken zijn alle door de mens produceerbare spraakklanken te vangen in slechts twaalf kenmerken. (Dankzij strukturalist Jakobson).

In het Nederlands wordt een d aan het einde van een woord kwa uitspraak vervangen door een t. Het woord maand spreekt men uit als maant. Het Nederlands kent geen d-klank aan het einde van woorden (en lettergrepen: avonduur), unlike het Engels. Luister: I had a hat (ik had een hoed). Het Engelse had verschilt duidelijk in de uitspraak van de eindconsonant van het Nederlandse had, en wel wat het kenmerk stemhebbend betreft. De d-klank verschilt van de t-klank in die zin dat de d stemhebbend is en de t niet. Verder hebben beide klanken dezelfde kenmerken, onder andere: wel coronaal, wel consonant, niet labiaal, niet velair, niet nasaal.

Maantje/maandje

De woorden maantje en maandje worden hetzelfde uitgesproken (namelijk: maajnjtje), maar niet omdat ze etymologisch verwantschap vertonen, of omdat Nederlanders eenmaal moeite hebben met stemhebbende klanken aan het einde van woorddelen. Waarom wel? En: is dit een vraagstuk van de spelling of van de fonologie? Wel, de spelling is afspraak, de fonologie is spraak – mens kan nu eenmaal niet anders spreken dan dat het gebekt is. Afspraak had best kunnen zijn: men schrijft het zoals het klinkt, en dat is trouwens ook beginsel 1 van het groene boekje. Beginsel 2 is echter het beginsel van vormovereenkomst; we schrijven maandje omdat we maand schrijven. Schrift blijft een keuze. We richten ons echter op de fonologie. Er gebeurt nogal wat bij de stap naar het verkleinwoord van maand; vergelijk maant met maajnjtje. Terugkerend naar de plofklanken: de stemhebbende tegenhanger van de k is in het Nederlands (toch) te vinden in het woord zakdoek, bijvoorbeeld. De k-klank (stemloos) van zak en de d-klank (stemhebbend) van doek hebben een zodanige invloed op elkaar bij samentrekking dat deze klanken bij wijze van spreken met elkaar emulgeren tot een stemhebbende /k/-klank. Zo heeft de j achter de t-klank in maandje (en maantje) zelfs invloed op de a(a)-klank en de n-klank. Mij lijkt het fonologisch gezien incorrect de klanksegmenten van maandje/maantje te bestuderen tegen het licht van maand/maan; fonemen zijn geen semantische eenheden. Belangrijker is het, meen ik, in te zien dat wat wij tweeklanken of gemengde klinkers noemen te beschrijven is met een overzichtelijk systeem van - Jakobson zegt twaalf - foneemkenmerken. Een foneem heeft een kenmerk wel, of heeft dat kenmerk niet: ieder foneem heeft een unieke, binaire code.