Boeken: gebruik van psychologie in literaire boeken

Psychoanalyse, minderwaardigheidscomplex en magisch realisme zijn verschillende psychologische onderwerpen die veel in literaire boeken gebruikt worden. Ieder verhaal gaat over mensen die in conflictsituaties verzeild zijn geraakt. Zodoende is iedere schrijver op zijn manier een psycholoog. In dit artikel aandacht voor het onbewuste, Freudiaanse begrippen, minderwaardigheidscomplex, collectief onbewuste, magisch realisme en archetypen.

Wie is Sigmund Freud?

Sigmund Freud werd in 1856 geboren in Oostenrijk. Hij studeerde geneeskunde en deed onderzoek op het gebied van neurologie. Hij leerde van de neuroloog Charcot klinische methoden om inzicht te krijgen in geestesziekten. Hij legde de nadruk op het onbewuste. Hij kreeg veel kritiek te verduren omdat hij te veel nadruk legde op seksualiteit wat in die tijd taboe was. Toch hebben zijn ideeën veel invloed gehad op de geesteswetenschappen en op de literatuur.

Het onbewuste volgens Sigmund Freud

In de tweede helft van de negentiende eeuw komt de psychologie als wetenschap naar voren. Deze besteedt aandacht aan het 'onbewuste', waarin allerlei wensen en angsten leven die de persoon zelf niet, of bijna niet, kent en die hij ook niet begrijpt. Sigmund Freud kwam er achter dat er 'iets' in de geest van de mens moest zijn die lichamelijke klachten verklaarde zonder dat er een lichamelijke oorzaak was.
Freud stelde dieptepsycholische theorieën op over de structuur van het onbewuste en over de werking die het uitoefent op het bewustzijn en op het lichaam.

Psychoanalyse van Sigmund Freud en literatuur

De menselijke persoonlijkheid is een strijdperk van drie psychische grootheden. Dat zijn:

1. das Es: onze driften
2. das Ich: onze verstandelijke overwegingen
3. das Über-Ich: het ideaal beeld over zichzelf

Kenmerken van psychoanalytische verhalen
De hoofdpersoon wordt door driften (bijvoorbeeld angsten) gekweld; dit wordt veroorzaakt door een trauma in de eerste levensjaren; de onbewuste wensen komen in het licht in dromen of hallucinaties.

Freudiaanse begrippen

• libido: geslachtsdrift. Alle frustraties zijn in wezen seksuele frustraties.
• sublimatie: een indirecte bevrediging van 'verboden' verlangens; totale overgave aan bijvoorbeeld religie - in werkelijkheid wil men seksuele bevrediging.
• verdringing: de hoofdpersoon kan de waarheid omtrent zichzelf of vader/moeder niet accepteren.
• symbolen: signalen in dromen of fantasieën.
• fixaties: vader- en moederbinding: het kind moet zich met moeder of vader identificeren, maar hij moet zich daar ook tegen afzetten. Bij projectie ziet het kind in andere mannen/vrouwen zijn vader/moeder.
• oedipuscomplex: het kind voelt zich aangetrokken tot zijn moeder en wenst zijn vader dood. Hij blijft zijn vader zelfs na de dood bestrijden.

voorbeelden van psychoanalytische romans:

• Ik had een wapenbroeder - Maarten 't Hart
• Nooit meer slapen - Willem Frederik Hermans
• De redding van Fré Bolderhey - Simon Vestdijk
• Meneer Visser's hellevaart - Simon Vestdijk
• Het wezen van de angst - Simon Vestdijk

Wie is Alfred Adler?

Alfred Adler werd geboren in 1870 in Oostenrijk. Hij was psycholoog en psychiater. Adler geldt naast Freud en Jung als derde stamvader van de psychoanalyse. Adler brak evenals Jung met Freud. Hij legde zich toe op de individuele psychologie. Het staat vooral bekend om zijn ideeën omtrent het minderwaardigheidscomplex.

Het minderwaardigheidscomplex in de literatuur

Het minderwaardigheidscomplex werd geïntroduceerd door Alfred Adler en Fritz Künkel. Zij waren van mening dat 'machtsdrift' en niet libido de belangrijkste drift is. Iemand die in zijn jeugd in deze wens ernstige frustraties opliep, kon dat later niet meer herstellen. Het leidt tot krampachtig gedrag, falen en nog krampachtiger gedrag. In de verhalen gaat het om het uitvechten van reële conflicten. De hoofdpersoon wil iets bereiken en moet voortdurend verwerken dat hij of zij tekort schiet.

Hoofdpersoon met een minderwaardigheidscomplex
De hoofdpersoon heeft veel fantasie; hij is gevoelig voor idealen (politiek, religie, etc.); hij denkt veel over zichzelf na; hij probeert reële problemen uit de weg te gaan; hij staat lijnrecht tegenover de ander personages (die zijn gewoon; hij is gecompliceerd)

voorbeelden van romans met een minderwaardigheidscomplex als thema:

• Een nagelaten bekentenis - Marcellus Emants
• Eline Vere - Louis Couperus
• Kees de jongen - Theo Thijsen
• Kaas - Willem Elsschot

Wie is Carl Gustav Jung?

Carl Gustav Jong werd in 1875 geboren in Zwitserland. Hij was psychiater en psycholoog. Hij ontwikkelde de analytische psychologie. Vooral zijn ideeën omtrent 'collectieve bewustzijn' zijn beroemd.

Collectief onbewuste en magisch realisme van Carl Gustav Jung

Carl Gustav Jung kwam met het 'collectieve bewustzijn'. Naast het persoonlijke onbewuste heeft de mens ook een collectief onbewuste. Het collectief onbewuste is het resultaat van de menselijke evolutie. Hierin liggen de 'ervaringen van de mensheid' opgeslagen. Jung spreekt over oerbeelden (archetypen), zoals heksen, duivels, etc.

kenmerken van magisch-realistische verhalen:

• realistisch: de wereld zoals we die kennen.
• magisch: er gebeuren angstaanjagende dingen die in de werkelijkheid niet kunnen. Die verschijnselen zijn het gevolg van het optreden van een archetype

.

meest bekende archetypen in de literatuur:

• de persona: een beeld dat iemand van zichzelf heeft en wat hij anderen voor wil houden.
• de schaduw: het verdrongen deel, de duistere kanten.
• anima en animus: de man heeft zijn vrouwelijke eigenschappen verdrongen; de vrouw heeft haar mannelijke eigenschappen verdrongen. De vrouw projecteert haar animus op haar geliefde.
• de duivel: alles wat het kwaad vertegenwoordigt.
• de heks: valt samen met de duivel; heeft altijd te maken met de beleving van seks (verleidelijk of juist de boze schoonmoeder).
• de verlosser: alles wat het goede vertegenwoordigt.

voorbeelden van magisch-realistische romans:

• De kenner en de levenden - Simon Vestdijk
• De meester van de neerdaling - Hella Haasse
• De duivel en de maagd - Humberto Lampo
• De madonna van Nedermunster - Humberto Lampo
• De komst van Joachim Stiller - Hubert Lampo

Visie Etsel over psychologie in de literatuur

Veel ideeën over psychoanalyse heeft Sigmund Freud ontleend aan de Kabbala. In het Kabbalistische boek de Tanya van Rabbijn Schneur Zalman wordt ook gesproken over het ego, superego en id. Het heet daar: de Goddelijke ziel, de dierlijke ziel en de persoon (goef). Waar Freud redeneert dat de onderliggende kracht van de mens zijn libido is, spreekt de Rabbijn Schneur Zalman van de Goddelijke ziel. Terwijl Freud beweert dat er een psycholoog of psychiater hulp moet bieden, stelt Rabbijn Schneur Zalman dat de gemiddelde mens zelf zijn pad kan kiezen. We zijn allemaal in staat om zelf onze geest te controleren; we kunnen denken aan dingen die we zelf willen. Er is wel hulp nodig van een rechtvaardige, maar het belangrijkste werk ligt bij de persoon zelf. Onze emoties en gedrag zijn symptomen van wat in onze geest gebeurt. Alle echte verandering geschiedt voor de hele persoon, beginnend met de geest. Het gevaar bij Freud en andere psychologen is dat ze religie beschouwen als een ziekte. Het is dus belangrijk te zoeken naar de juiste psychiater. Eén van zo'n psychiater is Victor Frankl, een holocaust-overlevende, die stelt dat het individu moet zoeken naar de betekenis van het leven. Dat moet het voornaamste doel zijn van psychotherapie.

Het is dus leuk om theorieën van Freud terug te vinden in romans, maar deze romans zullen nooit gaan over de betekenis van het leven en welke rol het individu daarin speelt. Het zijn ook allemaal tragische romans waarbij het met de helden nooit goed afloopt.