Boeken: het gebruik van tijd en ruimte in een verhaal

De schrijver is de grote baas in zijn verhaal. Elk mogelijk decor kan gekozen worden en er is ook de vrijheid de decors uitgebreid of juist kort te beschrijven. Ditzelfde geldt voor het gebruik van tijd. Er zijn geen vaste regels te geven voor het beïnvloeden van ruimte en tijd in een verhaal. Wel dient u de beschrijving in de handeling mee te nemen.

Het gebruik van tijd in verhalen

Bijna ieder verhaal bestaat uit twee soorten passages:

1. tijdverdichtingen: in een paar zinnen wordt een bepaalde periode beschreven;
2. scènes: nauwgezette beschrijvingen van bepaalde situaties (ook dialogen).

Moderne schrijvers beperken het aantal tijdverdichtingen. Reden: de lezer kan alleen meeleven met scènes, niet met historische overzichten.

Als een schrijver iets over het verleden wil vertellen kan hij dat doen met behulp van flashbacks. Met een stukje verleden kan spanning opgewekt worden en wordt duidelijk gemaakt welke rol dat verleden speelt in de belevingswereld van een personage.

Een goed geplaatste flashback:

• contrasten aangeven: de flashback plaatsen vóór of na de scène waarin die factor weer optreedt.
• spanning opwekken: u plaatst de flashback juist voor het moment dat de hoofdpersoon aan een bepaalde onderneming begint.
• overeenkomsten aangeven: de flashback plaatsen vóór of na de scène waarin die factor weer optreedt.

Voorbeeld: 'Het adres' van Marga Minco
Dit korte verhaal bestaat uit twee scènes, twee flashbacks en één passage met tijdverdichting. In de flashbacks wordt vooral een contrast tussen verleden en heden opgeroepen. Dat contrast wordt door Minco heel subtiel opgeroepen met een minimum aan woorden. De schrijfster heeft een aantal tegenstellingen met elkaar verbonden, namelijk: verleden-heden met ouderlijk huis-Marconistraat 46 en moeder-mevrouw Dorling. De moeder is in dit verhaal een lieve, goedgelovige vrouw, maar Dorling is uit ander hout gesneden. De schrijfster laat haar afkeer voor Dorling niet blijken door middel van vertellersoordelen als 'het was een afschuwelijk men', maar ze neemt de karakterisering van het personage op in de handelingsverloop.

Het gebruik van ruimte in verhalen

Bij een goede inleving in de belevingswereld, kunt u als schrijver bijna geen fout maken bij de beschrijving van de omgeving.

Beschrijving van de omgeving is het meest effectief als:

• die beschrijving overeenkomt met de belevingswereld van de personages;
• die beschrijving juist in contrast is met de belevingswereld van de personages.

De ruimte kan ook een symboolfunctie hebben: het benadrukken van de diepere betekenissen die u aan een verhaal wilt meegeven (het centrale thema). Vooral in literaire romans heeft het decor een symboolfunctie: het slopen van een huis symboliseert een breuk met het verleden; hoog versus laag; uitgestrektheid versus beperktheid; water versus land.