De uitvinding van de boekdrukkunst

Jarenlang hebben ze in Haarlem gedacht dat hij de uitvinder van de boekdrukkunst was. Er staat dan ook een reusachtig standbeeld van hem op de Grote Markt. En aan die Markt, waar nu café Studio is, zou hij hebben gewoond; Laurens Janszoon Coster.

Boekdrukkunst

Drukkunst voor Laurens

Al in de 8e eeuw zijn de Chinezen bekend met blokdruk, waarbij ze gebruikmaken van gegraveerde houtblokken. Halverweg de 11e eeuw ontwikkelt Pi Shêng een systeem met losse letters. Eerst zijn die van aardewerk, 3 eeuwen later ook van hout of gegoten tin. Er wordt echter weinig gebruik van deze techniek gemaakt, omdat een drukpers en inkt ontbreken en omdat er teveel tekens in de Chineze taal voorkomen.

In andere landen werden er blokboeken gedrukt, waarbij een volledige pagina uit één blok hout werd gesneden. Het snijden van zo´n blok kostte erg veel tijd en men kon het na drukken van een boek worden weggegooid.

Laurens Janszoon Coster

Legende: Op een middag in 1423 ging Laurens (1405 – 1483) met zijn kleinkinderen in de Haarlemmerhout wandelen. Daar sneed hij voor de grap letters uit een stukje beukenbast. Hij liet ze in het zand vallen en werd daarmee de uitvinder van de boekdrukkunst. Er bestaat echter veel twijfel of onze Laurens Janszoon Coster, koster van een kerk, wel echt heeft bestaan.

Met het grote beeld van Laurens Janszoon Coster hier op de Grote Markt is nog iets vreemds aan de hand. De beeldhouwer wist namelijk niet hoe Coster er uitgezien had (logisch, want zelfs zijn bestaan is dubieus) en gebruikte vervolgens zijn eigen gezicht voor het beeld. Dus het is eigenlijk een “zelfportret” van Louis Royer, de Vlaamse beeldenkunstenaar. Die heeft tenminste wel bestaan (en het voegt nog een Vlaams element op de Grote Markt toe.)

Jo

Johann Gutenberg

Zijn knecht Johann Gutenberg(1398 – 1468) stal later de letters en ging naar Mainz. Een leuk verhaal dat in Haarlem en heel Nederland werd gekoesterd. Bij onze oosterburen wordt Gutenberg uiteraard als uitvinder van de boekdrukkunst beschouwd. Het is wel zeker dat hij in Mainz in 1441 in het geheim met zijn eerste experimenten begon. Hij leent voor zijn project geld van vrienden die hem na enige tijd niet meer wilde helpen, omdat Johann niet wilde vertellen waar hij al dat geld voor nodig had. Hij is eigenlijk goudsmid en komt op het idee de door hem opgedane technieken voor metaalbewerking te gebruiken voor het drukken van boeken. Hij combineert een oude wijnpers en losse letters tot een drukpers. Hij gebruikte op olie gebaseerde inkt. in 1438 begonnen zijn vrienden een stichting. Maar er gingen dingen fout. Eén van de vrienden stierf en diens kinderen eisten een deel op. Gutenberg werd voor het gerecht gedaagd. Gutenberg won, maar het geheim van zijn werk was onthuld en de strijd om de boekdrukkunst was begonnen.

Hij wist zakenman Johann Fust te overtuigen hem twee grote leningen te geven. In In augustus 1456 slaagt hij erin dit boek te drukken. Hij heeft er 2 jaar aan gewerkt voordat het klaar was. Hij toonde het resultaat op een beurs in de buurt van Frankfurt, waar bezoekers verrukt waren over de duidelijkheid ervan. Spoedig daarna wilde Fust zijn geld terug, maar Gutenberg kon of wou niet betalen. Opnieuw werd hij voor de rechter gedaagd en dit keer verloor hij. Fust legde beslag op al zijn spullen, nam de assistent van Gutenberg over en werd 's werelds eerste succesvolle drukker. In 1500 bleken er reeds 30.000 boeken te zijn gedrukt.

En Johann Gutenberg ? Hij bleef drukken, maar verdiende er niet veel aan. De aartsbisschop van Mainz voorzag hem van voedsel en kleding en in 1468 stierf Gutenberg. De toekomst waaraan hij zoveel had bijgedragen ging verder zonder hem.

Door de ontdekking van Johann Gutenberg toonde aan dat men redelijk snel een tekst kon zetten uit losse loden letters. Doordat men losse letters had, kon men makkelijk en snel een nieuwe pagina tekst zetten, omdat de letter te hergebruiken waren. Zijn eerste project was een bijbel, een monsterproject.

Boeken

De uitvinding van de boekdrukkunst wordt wel gezien als de grootste van het afgelopen millennium. Met de boekdrukkunst kreeg het gewone volk de beschikking over boeken. Boeken nemen een belangrijke plaats in in het leven van de mens.
Boeken konden nu veel sneller gedrukt worden. Het duurde echter nog wel 20 jaar voordat het eerste boek in de Nederlanden werd gedrukt. De eerste teksten waren in het Latijn, maar al snel kwamen ook teksten in het Nederlands.De drukkers Jacob Jacobszoon van der Meer en Mauricius Yemantszoon produceerden op 10 januari 1477 verscheen de Delftse Bijbel (alleen het Oude Testament) in het Nederlands.

Joh. Enschede & zonen

Dat de Costerlegende in Haarlem zo populair was en eigenlijk nog altijd is, zegt wel wat over Haarlem. Deze stad is namelijk een drukkerstad geworden en is dat nog steeds. Vanaf 1703 is de firma Joh. Enschedé & Zonen (inmiddels koninklijke) actief in de stad als drukker van de stad, van de oudste krant van Nederland en van ons papiergeld. Eerst in het centrum, maar sinds korte tijd aan de rand van de stad.

Haarlems Dagblad

Op 8 januari 1656 verschijnt in Haarlem de “eerste Weeckelycke Courante van Europa”, uitgegeven door de drukker Abraham Casteleyn. Zijn drukkerij bevindt zich in die tijd in het winkelpand op de hoek van de Grote Houtstraat – Grote Markt te Haarlem. In de gevel boven de entree van de huidige winkel is nog steeds iets herkenbaar dat verwijst naar de drukkerij. Pas in 1847 wordt de krant een dagblad. Naam, formaat, omvang en frequentie wijzigen tot een dagblad met de naam: “Oprechte Haerlemsche Courant”. De titel doet vermoeden dat dit dagblad regionaal georiënteerd is, maar niets is minder waar. Deze krant is namelijk vanaf het begin zowel nationaal als internationaal georiënteerd en groeit uit tot de belangrijkste nieuwsbron in ons land.
De Oprechte Haerlemsche Courant mag dan wel de oudste krant van ons land zijn, het oudste dagblad van Nederland is de Leeuwarder Courant.
Tijdens de Tweede wereldoorlog dwingen de Duitsers de eigenaren van de Oprechte in 1942 samen te gaan met het Haarlems Dagblad onder de naam Haarlemsche Courant. Tegenwoordig verschijnt het Haarlems Dagblad met als ondertitel “Oprechte Haerlemse Courant 1656”.