InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Taal > Analyse van poëzie: rijmschema, strofe, metrum, voet

Analyse van poëzie: rijmschema, strofe, metrum, voet

Analyse van poëzie: rijmschema, strofe, metrum, voet Naast het interpreteren van de betekenis van poëzie is het gebruikelijk om de technische kwaliteit van een gedicht te beoordelen. Dit gebeurt aan de hand van analyse van het rijmschema, metrum, de strofe en voet. Bij een voet heb je termen om de verschillende soorten aan te duiden: jambe, trochee, spondee, anapest, dactylus en amfibrachys. Wat betekenen deze termen en hoe gebruik je ze? De vele voorbeelden leggen uit hoe het werkt, vooral ook de lastigere termen zoals het metrum.

Rijmschema

Het is betrekkelijk eenvoudig om het rijmschema van een gedicht te achterhalen:
  1. Lees het gedicht.
  2. Kijk welke lijnen met elkaar rijmen.
  3. Geef elke rijmende lijn dezelfde letter, beginnend met a.

TekstRijmschema
Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,a
Mijn woning in: "Heer, Heer, één ogenblik!a
Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,b
Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.b
Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,c
Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.c
Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,d
Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!"d
Van middag (lang reeds was hij heengespoed)e
Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.e
"Waarom," zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,f
"Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?"f
Glimlachend antwoordt hij: "Geen dreiging was 't,g
Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,g
Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,d
Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan."d
De tuinman en de dood - P.N. van Eyck

De tuinman en de dood is een voorbeeld van het eenvoudigste rijmschema: aabb. Andere mogelijke schema's zijn bijvoorbeeld abab, abba, abca, etc.

Sommige gedichten met een specifiek rijmschema hebben een naam. De limerick is een voorbeeld van een gedicht met vijf regels volgens het aabba rijmschema. Sonetten (beroemd van Shakespeare) zijn een ander voorbeeld van een speciaal rijmschema: abab cdcd efef gg. Ook Nederlandse dichters hebben variaties van het sonnettenschema gebruikt.

TekstRijmschema
Mijn hemel de rozen verwelkena
de treurwilg staat al op nulb
aanschouw het zéro van de kelkena
mijn hemel wat ben ik een sulb
Ik had van de roos moeten plukkenc
meeldraden uit moeten zevend
alleen om een kwestie van bukkenc
verspeel ik de winst van een levend
Bij de rozenhof in het Vondelparke
staat stil de tuinman met zijn harke
en ziet de bloemen kwijnenf
Geven wij elk het zijnef
de dichter staat voor zijn sonnetg
een tuinman voor het rozenbedg
September - Kees Winkler

Strofe

Een strofe in een gedicht is eenvoudig te herkennen omdat het visueel gescheiden is. Het is vergelijkbaar met een paragraaf in een tekst. Strofen beschrijven meestal een gedachte en hebben een vastgestelde lengte van twee of meer lijnen. Er bestaan benamingen voor verschillende strofenlengtes:
  • 2: distichon
  • 3: terzine
  • 4: kwatrijn
  • 5: quintet
  • 6: sextet
  • 7: septet
  • 8: octaaf
  • 5 of meer: stanza (algemene term)

Zoals je kan zien zijn de namen afgeleid van de Griekse telling voor dat getal. Nostradmus schreef bijvoorbeeld zijn beroemde voorspellingen in kwatrijnen. Gedichten hebben natuurlijk niet altijd dezelfde strofenlengte tot het eind. Het komt vaak voor dat er afwisseling is in die lengte en in sommige dichtvormen, zoals het sonnet, is het vastgesteld hoe lang de strofen moeten zijn. Een sonnet bestaat uit twee kwatrijnen (4 + 4) en dan een sextet (6) of twee terzijnen (3 + 3).

Metrum en voet

Het metrum en voet zijn wat lastiger dan het rijmschema en de strofen. Metrum komt uit het Grieks: metron betekent meten. Het heeft dus te maken met de lengte van een lijn in het gedicht. De lengte van een gedicht wordt niet bepaald door simpelweg de woorden te tellen. Dit werkt niet omdat woorden verschillende lengtes en ritmes hebben wat van invloed is op hoe je het gedicht leest. We merken dit zelf ook als we bijvoorbeeld een Sinterklaasgedicht maken: hoe lang de lijn wordt, hangt af van de lijn waarmee het rijmt. Je kunt niet ineens een lijn veel langer of korter maken, want dan klinkt het niet goed.

De lengte van een lijn meten we in voet. Elke voet is een herhaling van hetzelfde ritme in de lettergrepen. Meestal onderscheiden we zes verschillende voeten. Het ritme in de tabel wordt weergegeven in vier verschillende notatievormen.

Naam van de voetRitmeVoorbeelden
Jambe (meervoud: jamben)onbeklemtoond - beklemtoond
da DUM
/ ˘
U −
geweld, portiek, cadeau, limoen, alleen, bordes, margriet, ventiel
Trochee (meervoud: trocheeën)beklemtoond - onbeklemtoond
DUM da
˘ /
− U
handel, Limburg, robot, schoolbel, winter, monster, nadeel, huiswerk
Spondee of spondeus (meervoud: spondeeën)beklemtoond - beklemtoond
DUM DUM
˘ ˘
− −
wanklank, bombast, raadhuis
Anapest (meervoud: anapesten)onbeklemtoond - onbeklemtoond - beklemtoond
da da DUM
/ / ˘
U U −
anapest, document, pyromaan, onderschat, overal, allebei
Dactylus (meervoud: dactylen of dactyli)beklemtoond - onbeklemtoond - onbeklemtoond
DUM da da
˘ / /
− U U
interview, bloemlezing, voorbeelden, hunkering, overloop, handeling, springkussen
Amfibrachys (meervoud: amfibrachen)onbeklemtoond - beklemtoond - onbeklemtoond
da DUM da
/ ˘ /
− U −
verlopen, cadeautje, gemakzucht, omgeving, elektrisch, computer, politie

Als je een gedicht analyseert, kun je zien hoeveel voeten het heeft. Dit tel je dan per lijn en dat is het metrum (de lengte). Griekse termen worden opnieuw gebruikt om dit aan te duiden:
  • 1: monometer
  • 2: dimeter
  • 3: trimeter
  • 4: tetrameter
  • 5: pentameter
  • 6: hexameter
  • 7: heptameter
  • 8: octameter

Om een gedicht of lijn te beschrijven combineren we het soort voet met de lengte. Een jambische pentameter is dus een lijn met een jambisch ritme (da DUM) waarin dit vijf keer achter elkaar voorkomt. Een dactylische hexameter is een lijn met een datylisch ritme (DUM da da) waarin dit zes keer achter elkaar voorkomt. Uiteraard komt het voor dat dichters vrijer omgaan met het metrum en niet altijd stug vasthouden aan een.

TekstAnalyseMetrum
Denkend aan Hollanddenkend aan Hollanddactylus - trochee: dimeter
zie ik breede rivierenzie ik breede rivierenanapest - anapest: dimeter
traag door oneindigtraag door oneindigdactylus - trochee: dimeter
laagland gaanlaagland gaandactylus: monometer
Uit: Herinnering aan Holland - Hendrik Marsman

TekstAnalyseMetrum
Mijn hemel de rozen verwelkenMijn hemel de rozen verwelkenjambe - anapest - anapest: trimeter
de treurwilg staat al op nulde treurwilg staat al op nuljambe - jambe - anapest: trimeter
aanschouw het zéro van de kelkenaanschouw het zéro van de kelkenjambe - anapest - anapest: trimeter
mijn hemel wat ben ik een sulmiijn hemel wat ben ik een suljambe - anapest - anapest: trimeter
Ik had van de roos moeten plukkenIk had van de roos moeten plukkenjambe - anapest - anapest: trimeter
meeldraden uit moeten zevenmeeldraden uit moeten zevendactylus - dactylus - trochee: trimeter
alleen om een kwestie van bukkenalleen om een kwestie van bukkenjambe - anapest - anapest: trimeter
verspeel ik de winst van een levenverspeel ik de winst van het levenjambe - anapest - anapest: trimeter
Bij de rozenhof in het VondelparkBij de rozenhof in het Vondelparkanapest - jambe - anapest - jambe: tetrameter
staat stil de tuinman met zijn harkstaat stil de tuinman met zijn harkjambe - jambe - jambe - jambe: tetrameter
en ziet de bloemen kwijnenen ziet de bloemen kwijnenjambe - jambe - jambe: trimeter
Geven wij elk het zijneGeven wij elk het zijnejambe - jambe - jambe: trimeter
de dichter staat voor zijn sonnetde dichter staat voor zijn sonnetjambe - jambe - jambe - jambe: tetrameter
een tuinman voor het rozenbedeen tuinman voor het rozenbedjambe - jambe - jambe - jambe: tetrameter
September - Kees Winkler

TekstAnalyseMetrum
Gedrukte letters laat ik U hier kijkenGedrukte letters laat ik U hier kijkenjambe - jambe - anapest - anapest: tetrameter
maar met mijn warme mond kan ik niet spreken,maar met mijn warme mond kan ik niet sprekenjambe - jambe - jambe - jambe - jambe: pentameter
mijn hete hand uit dit papier niet stekenmijn hete hand uit dit papier niet stekenjambe - jambe - jambe - jambe - jambe: pentameter
wat kan ik doen? Ik kan U niet bereiken.wat kan ik doen? Ik kan U niet bereikenjambe - jambe - jambe - jambe - jambe: pentameter
Uit: Voor wie dit leest - Leo Vroman

Lees verder

© 2010 - 2017 Jantrao, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Nederlands: Basis poeziëNederlands: Basis poeziëHieronder enkele termen en begrippen die belangrijk zijn voor de basiskennis van poezië. Dit zijn niet alle begrippen di…
Woordkunst: metrumEen van de centrale aspecten van de meer traditionele dichtkunst is het metrum. Het begrippenapparaat dat we daarvoor he…
Gedichten - hoe werken zeMen begon vroeger verhalen te rijmen om het makkelijker te onthouden, maar tegenwoordig wordt het beschouwd als een kuns…
Gedicht analyse van het gedicht 'Vader'Het gedicht Vader is geschreven door Willem Wilmink. In het gedicht komen verschillende vormaspecten en een achterliggen…
Gedicht analyse van het gedicht 'Ritueel'Het gedicht Ritueel is geschreven door Jean Pierre Rawie. In het gedicht komen verschillende vormaspecten en een achterl…
Bronnen en referenties
  • http://www.xs4all.nl/~ace/Literaria/
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Strofe
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Metrum
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Spondee
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Trochee
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Jambe
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Anapest
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Dactylus
  • http://nl.wikipedia.org/wiki/Amfibrachys

Reageer op het artikel "Analyse van poëzie: rijmschema, strofe, metrum, voet"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Reacties

Bas, 24-03-2017 09:18 #3
Waarom is 'geluid' een spondee? De stomme e in 'ge' heeft geen nadruk, omdat een stomme e nooit nadruk heeft. Het woord 'geluid' is jambisch. Reactie infoteur, 24-03-2017
Beste Bas,

Bedankt voor het scherpe opmerken. Ik heb het verwijderd.

Jantrao

Tunnis Oosterhoff, 10-12-2015 10:54 #2
Hierboven wordt in de paragraaf "metrum en voet" in de tabel het ritme van de amfibrachys gegeven als "beklemtoond - onbeklemtoond - beklemtoond DUM da DUM". Volgens mij moet het juist andersom zijn (1) :onbeklemtoond - beklemtoond - onbeklemtoond da DUM da. bv. omarmend, gelovig, toiletrol, ontmoeting, boerinnen.

(1) zoals op de bladzijde "woordkunst-metrum" staat!

NB het gebruik van daDA dumDUM lijkt mij wat verwarrend; er worden twee verschillen - da vs dum en da vs DA - gebruikt om één verschil aan te duiden.
Dus òf alleen het woord veranderen (zoals in "gesproken" Morse): da da dum (anapest), in Morse: dut dut daa
òf alleen de typografie: da da DA (anapest)

Jan, 05-02-2015 17:16 #1
Wat doet het metrum met een gedicht? Allemaal goed en wel om ze in te delen en aparte namen te geven maar wat is het effect hiervan? Reactie infoteur, 06-02-2015
Beste Jan,

Het metrum bepaalt het ritme van het gedicht, hoe het van de tong rolt, hoe het vloeit. Als je een gedicht voordraagt met een bepaald metrum, merk je dat het terugkerende ritme het prettig maakt om naar te luisteren. Overigens wordt in liedjesteksten hetzelfde principe toegepast. Een simpel voorbeeld met een liedje van André Hazes:
Geef MIJ nu je ANGST
Ik GEEF je er HOOP voor TErug
Geef MIJ nu de NACHT
Ik GEEF je de MORgen TErug
ZoLANG ik je NIET verLIES
vind ik HEUS wel een WEG met JOU
Je ziet dat ook hier dat sommige regels eenzelfde metrum hebben waardoor de tekst bij het ritme van de muziek past. Zie een rijmend gedicht als een lied zonder muziek.

Jantrao

Infoteur: Jantrao
Laatste update: 24-03-2017
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Taal
Bronnen en referenties: 9
Reacties: 3
Schrijf mee!