Analyse van poëzie: rijmschema, strofe, metrum, voet

Naast het interpreteren van de betekenis van poëzie is het gebruikelijk om de technische kwaliteit van een gedicht te beoordelen. Dit gebeurt aan de hand van analyse van het rijmschema, metrum, de strofe en voet. Wat betekenen deze termen en hoe gebruik je ze?

• Rijmschema
  
• Strofe
  
• Metrum en voet
  

Rijmschema

Het is betrekkelijk eenvoudig om het rijmschema van een gedicht te achterhalen:

1. Lees het gedicht.
2. Kijk welke lijnen met elkaar rijmen.
3. Geef elke rijmende lijn dezelfde letter, beginnend met a.

Tekst	Rijmschema
Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,	a
Mijn woning in: "Heer, Heer, één ogenblik!	a
Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,	b
Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.	b
Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,	c
Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.	c
Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,	d
Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!"	d
Van middag (lang reeds was hij heengespoed)	e
Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.	e
"Waarom," zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,	f
"Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?"	f
Glimlachend antwoordt hij: "Geen dreiging was 't,	g
Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,	g
Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,	d
Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan."	d

De tuinman en de dood - P.N. van Eyck

De tuinman en de dood is een voorbeeld van het eenvoudigste rijmschema: aabb. Andere mogelijke schema's zijn bijvoorbeeld abab, abba, abca, etc.

Sommige gedichten met een specifiek rijmschema hebben een naam. De limerick is een voorbeeld van een gedicht met vijf regels volgens het aabba rijmschema. Sonetten (beroemd van Shakespeare) zijn een ander voorbeeld van een speciaal rijmschema: abab cdcd efef gg. Ook Nederlandse dichters hebben dit schema gebruikt.

Tekst	Rijmschema
Mijn hemel de rozen verwelken	a
de treurwilg staat al op nul	b
aanschouw het zéro van de kelken	a]
mijn hemel wat ben ik een sul	b
Ik had van de roos moeten plukken	c
meeldraden uit moeten zeven	d
alleen om een kwestie van bukken	c
verspeel ik de winst van een leven	d
Bij de rozenhof in het Vondelpark	e
staat stil de tuinman met zijn hark	f
en ziet de bloemen kwijnen	e
Geven wij elk het zijne	f
de dichter staat voor zijn sonnet	g
een tuinman voor het rozenbed	g

September - Kees Winkler

Strofe

Een strofe in een gedicht is eenvoudig te herkennen omdat het visueel gescheiden is. Het is vergelijkbaar met een paragraaf in een tekst. Strofen beschrijven meestal een gedachte en hebben een vastgestelde lengte van twee of meer lijnen. Er bestaan benamingen voor verschillende strofenlengtes:

• 2: distichon
• 3: terzine
• 4: kwatrijn
• 5: quintet
• 6: sextet
• 7: septet
• 8: octaaf
• 5 of meer: stanza (algemene term)

Zoals je kan zien zijn de namen afgeleid van de Griekse telling voor dat getal. Nostradmus schreef bijvoorbeeld zijn beroemde voorspellingen in kwatrijnen. Gedichten hebben natuurlijk niet altijd dezelfde strofenlengte tot het eind. Het komt vaak voor dat er afwisseling is in die lengte en in sommige dichtvormen, zoals het sonnet, is het vastgesteld hoe lang de strofen moeten zijn. Een sonnet bestaat uit twee kwatrijnen (4 + 4) en dan een sextet (6) of twee terzijnen (3 + 3).

Metrum en voet

Het metrum en voet zijn wat lastiger dan het rijmschema en de strofen. Metrum komt uit het Grieks: metron betekent meten. Het heeft dus te maken met de lengte van een lijn in het gedicht. De lengte van een gedicht wordt niet bepaald door simpelweg de woorden te tellen. Dit werkt niet omdat woorden verschillende lengtes en ritmes hebben wat van invloed is op hoe je het gedicht leest. We merken dit zelf ook als we bijvoorbeeld een Sinterklaasgedicht maken: hoe lang de lijn wordt, hangt af van de lijn waarmee het rijmt. Je kunt niet ineens een lijn veel langer of korter maken, want dan klinkt het niet goed.

De lengte van een lijn meten we in voet. Elke voet is een herhaling van hetzelfde ritme in de lettergrepen. Meestal onderscheiden we zes verschillende voeten. Het ritme in de tabel wordt weergegeven in vier verschillende notatievormen.

Naam van de voet	Ritme	Voorbeelden
Jambe (meervoud: jamben)	onbeklemtoond - beklemtoond da DUM / ˘ U −	geweld, portiek, cadeau, limoen, alleen, bordes, margriet, ventiel
Trochee (meervoud: trocheeën)	beklemtoond - onbeklemtoond DA dum ˘ / − U	handel, Limburg, robot, schoolbel, winter, monster, nadeel, huiswerk
Spondee of spondeus (meervoud: spondeeën)	beklemtoond - beklemtoond DUM DUM ˘ ˘ − −	wanklank, bombast, raadhuis, geluid
Anapest (meervoud: anapesten)	onbeklemtoond - onbeklemtoond - beklemtoond da da DUM / / ˘ U U −	anapest, document, pyromaan, onderschat, overal, allebei
Dactylus (meervoud: dactylen of dactyli)	beklemtoond - onbeklemtoond - onbeklemtoond DA dum dum ˘ / / − U U	interview, bloemlezing, voorbeelden, hunkering, overloop, handeling
Amfibrachys (meervoud: amfibrachen)	beklemtoond - onbeklemtoond - beklemtoond DUM da DUM ˘ / ˘ − U −	tussenstap, waterpas, woordenschat, koeienmelk, winkelhaak, ossenworst

Als je een gedicht analyseert, kun je zien hoeveel voeten het heeft. Dit tel je dan per lijn en dat is het metrum (de lengte). Griekse termen worden opnieuw gebruikt om dit aan te duiden:

• 1: monometer
• 2: dimeter
• 3: trimeter
• 4: tetrameter
• 5: pentameter
• 6: hexameter
• 7: heptameter
• 8: octameter

Om een gedicht of lijn te beschrijven combineren we het soort voet met de lengte. Een jambische pentameter is dus een lijn met een jambisch ritme (da DUM) waarin dit vijf keer achter elkaar voorkomt. Een dactylische hexameter is een lijn met een datylisch ritme (DA dum dum) waarin dit zes keer achter elkaar voorkomt. Uiteraard komt het voor dat dichters vrijer omgaan met het metrum en niet altijd stug vasthouden aan een.

Tekst	Analyse	Metrum
Denkend aan Holland	denkend aan Holland	dactylus - trochee: dimeter
zie ik breede rivieren	zie ik breede rivieren	anapest - anapest: dimeter
traag door oneindig	traag door oneindig	dactylus - trochee: dimeter
laagland gaan	laagland gaan	dactylus: monometer

Uit: Herinnering aan Holland - Hendrik Marsman

Tekst	Analyse	Metrum
Mijn hemel de rozen verwelken	Mijn hemel de rozen verwelken	jambe - anapest - anapest: trimeter
de treurwilg staat al op nul	de treurwilg staat al op nul	jambe - jambe - anapest: trimeter
aanschouw het zéro van de kelken	aanschouw het zéro van de kelken	jambe - anapest - anapest: trimeter
mijn hemel wat ben ik een sul	miijn hemel wat ben ik een sul	jambe - anapest - anapest: trimeter
Ik had van de roos moeten plukken	Ik had van de roos moeten plukken	jambe - anapest - anapest: trimeter
meeldraden uit moeten zeven	meeldraden uit moeten zeven	dactylus - dactylus - trochee: trimeter
alleen om een kwestie van bukken	alleen om een kwestie van bukken	jambe - anapest - anapest: trimeter
verspeel ik de winst van een leven	verspeel ik de winst van het leven	jambe - anapest - anapest: trimeter
Bij de rozenhof in het Vondelpark	Bij de rozenhof in het Vondelpark	anapest - jambe - anapest - jambe: tetrameter
staat stil de tuinman met zijn hark	staat stil de tuinman met zijn hark	jambe - jambe - jambe - jambe: tetrameter
en ziet de bloemen kwijnen	en ziet de bloemen kwijnen	jambe - jambe - jambe: trimeter
Geven wij elk het zijne	Geven wij elk het zijne	jambe - jambe - jambe: trimeter
de dichter staat voor zijn sonnet	de dichter staat voor zijn sonnet	jambe - jambe - jambe - jambe: tetrameter
een tuinman voor het rozenbed	een tuinman voor het rozenbed	jambe - jambe - jambe - jambe: tetrameter

September - Kees Winkler

Tekst	Analyse	Metrum
Gedrukte letters laat ik U hier kijken	Gedrukte letters laat ik U hier kijken	jambe - jambe - anapest - anapest: tetrameter
maar met mijn warme mond kan ik niet spreken,	maar met mijn warme mond kan ik niet spreken	jambe - jambe - jambe - jambe - jambe: pentameter
mijn hete hand uit dit papier niet steken	mijn hete hand uit dit papier niet steken	jambe - jambe - jambe - jambe - jambe: pentameter
wat kan ik doen? Ik kan U niet bereiken.	wat kan ik doen? Ik kan U niet bereiken	jambe - jambe - jambe - jambe - jambe: pentameter

Uit: Voor wie dit leest - Leo Vroman

Lees verder

• Tien stijlfiguren
• Toetsenbord symbolen: leestekens en meer