Geheugen dementerenden stimuleren door sprookjes voorlezen

Is voorlezen of vertellen van sprookjes geschikt voor ouderen met dementie? Sprookjes zijn in onze ogen verhalen voor kinderen. Als u sprookjes gebruikt in een activitet voor ouderen met dementie, bijvoorbeeld Alzheimer, dan doet u een beroep op hun geheugen. Deze ouderen zijn met hun gedachten vaak in het verleden, daar waar hun herinneringen aan sprookjes goed zijn opgeslagen. Een beroep doen op positieve herinneringen in hun geheugen heeft een bijna therapeutische werking: zeer ontspannend!

• Sprookjes zijn voor kinderen
• Angstig voor sprookjes
• Herkenning als prettige ervaring
• Kan er nog meer met sprookjes worden gedaan voor dementerende ouderen?
• Conclusie

Sprookjes zijn voor kinderen

Is dat zo? En zijn ze dús niet geschikt voor demente ouderen? Vaak heb ik als activiteitenbegeleider sprookjes voorgelezen aan dementerende bejaarden. Vonden zij zelf dat dat kon? Want hun mening is uiteraard doorslaggevend!

Een enkele keer kwam er inderdaad een wat verontwaardigde reactie: “Sprookjes zijn toch voor kinderen?” Waar komt deze opmerking vandaan? Deze mensen voelen zich even niet in hun waarde gelaten. Ze zeggen eigenlijk: “Zeg, Ik ben toch geen klein kind?” Want sprookjes zijn, zoals zij vroeger zelf hebben ervaren, voor kinderen. Ze werden immers aan hen voorgelezen, toen ze zelf nog kinderen waren? Dan zijn ze dus niet voor volwassenen.

Maar het zijn juist die kinder-sprookjes die een appèl doen op hun geheugen. Sprookjes maken herinneringen wakker, herinneringen die nog wel goed in hun geheugen zijn opgeslagen.

Als u dus toch de sprookjes wilt voorlezen of vertellen, kunt u dit bijvoorbeeld zo inleiden:
“U herinnert zich vast nog wel het sprookje van Roodkapje. Misschien heeft de juffrouw of meester het u wel verteld toen u op de lagere school zat. Ik dacht, misschien vindt u het leuk om het nog eens een keer te horen.” Je vraagt zo toestemming om een jeugdherinnering met hen op te halen. En dat vinden deze senioren over het algemeen prima.

Of u licht het zo toe: “U heeft het sprookje van Roodkapje misschien wel eens voorgelezen aan uw kinderen of kleinkinderen.” Dan zal blijken dat het bezwaar (sprookjes zijn voor kinderen) wegvalt. Want zo spreekt u hen aan in hun rol als moeder of vader, oma of opa.

Als u als buitenstaander sprookjes voorleest (of vertelt) aan een groep dementerende ouderen, kan het zijn dat juist de begeleider van de groep of een aanwezig familielid, een mantelzorger, het luisteren naar sprookjes kinderachtig vindt en daarom protesteert. Zij reageren vaak onbewust op wat ze zelf vinden of op wat ze denken dat de luisteraars, de dementerende senioren, zullen vinden.
In de praktijk is mij gebleken dat tijdens het verhaal de mensen waar het om gaat, de mensen met dementie in dit geval, sprookjes niet als kinderachtig ervaren.

Ook als de begeleider of de familie bij het voorlezen is gebleven, zullen ze soms toch vasthouden aan hun mening. Ook als de ouderen niet hebben geprotesteerd, zelfs niet als ze geboeid hebben geluisterd en zichtbaar hebben genoten. Dat valt goed te begrijpen: de familie heeft soms grote moeite om de beperktere mogelijkheden van hun ouder of levenspartner te accepteren. De begeleider wil juist, terecht, dat de verteller / voorlezer hun cliënten als volwassenen behandelt en blijft denken dat u dat niet doet als u met een sprookje komt.

Angstig voor sprookjes

Soms vinden demente bejaarden een sprookje oprecht eng. Dat is niet prettig. Als er een vaste begeleider van de groep bij is, dan weet deze meestal wel, wie daar gevoelig voor zijn. Er naast zitten, een hand even vast pakken, is meestal voldoende. Of zeggen: “Zullen we samen even lekker griezelen, net als vroeger, toen u nog een kind was?”

Is er geen vaste activiteitenbegeleider of vrijwilliger als ondersteuning, dan helpt het vaak om de betreffende luisteraar er even op te attenderen, dat het verhaal, het sprookje niet waargebeurd is, dat het “maar” een verhaal is. Het lijkt er op dat de oorzaak van hun angst is dat ze zijn vergeten dat ze naar een sprookje zitten te luisteren. Het kan ook zijn dat ze al luisterend weer in de gevoelservaringen van hun jeugd terecht komen. Want gevoelens zitten ook opgeslagen in hun geheugen. Misschien vond deze mevrouw of meneer sprookjes als kind ook altijd al een beetje eng.

Zelf censureer ik rustig wat ik in een sprookje te cru vind. Ik sla of het hele sprookje over of schrap zinnen waarvan ik vermoed dat ze te cru zijn. Denk bijvoorbeeld maar aan de reus uit Klein Duimpje. Hij snijdt, overigens per ongeluk, zijn eigen zeven dochters de keel door!

Herkenning als prettige ervaring

Veel ouderen, dement of niet, hebben in hun jeugd en later als volwassenen sprookjes gehoord, gelezen, verteld of voorgelezen.

Maar als een enkele oudere met dementie protesteert tegen het voorlezen of vertellen van een sprookje en sommigen een bepaald sprookje of een bepaalde passage als angstig ervaren, is er dan nog een goede reden om ze toch voor te lezen?

Luisteren is een rustgevende activiteit
Voor dementerende ouderen is voorlezen een rustgevende activiteit. Zo rustgevend dat het bijna therapeutisch is. Ze kunnen zich mee laten nemen door het verhaal, weg uit hun onrustige heden. Er worden geen ‘eisen’ aan hen gesteld. Ze hoeven niet actief iets te doen, niets te kunnen, niets te presteren. Ze hoeven alleen maar te luisteren.

Prettige herinneringen
Als ze door middel van een bekend sprookje in aanraking worden gebracht met hun herinneringen, met wat ze nog wél weten en met wat ze vroeger leuk vonden, dan is dat een prettige ervaring.

Wat herinneren dementerende bejaarden zich bijvoorbeeld van sprookjes?
Zoals u wel zult weten, kunnen demente ouderen zich recente gebeurtenissen zeer slecht herinneren of helemaal niet. Maar gebeurtenissen of ervaringen uit hun jeugd, veel beter. Dus als u vraagt: “Herinnert u zich het sprookje van Roodkapje?”, dan zeggen ze zonder meer "ja". Vertellen waar Roodkapje dan over ging, gaat meestal niet. Het zijn flarden, vage beelden die hen zijn bijgebleven, gevoelens soms. Maar bij het luisteren kunnen ze (onbewust) wel op die flarden in hun geheugen en op die vage beelden met gevoelens steunen. Daarbij maakt het niet uit welk type dementie ze hebben: alzheimer, vasculaire dementie, het Lewy Body syndroom of nog een andere soort dementie. Alle vormen van dementie gaan met geheugenverlies gepaard.

Voorbeelden van herkenning
Bekende titels of uitspraken van de sprookjes worden hardop aangevuld, als je daartoe impliciet uitnodigt: ‘Roodkapje en de boze…wolf’. Of: ‘En ze leefden nog lang en…gelukkig’. Of: ‘Spiegeltje, spiegeltje aan de wand, wie is de mooiste… van het land’.
Dit werkt over en weer prettig. Er ontstaat een actieve betrokkenheid bij de luisterende senioren. U brengt mensen zo in aanraking met wat ze (passief) nog wel weten. U maakt hun passieve kennis weer actief, in elk geval voor dat moment.

Hoeveel woorden u ze moet aanreiken, voor ze het aanvullen, varieert per persoon.
En: hoe verder bejaarden zijn in het dementeringsproces, hoe meer u ze moet aanreiken.

Die herkenning is over het algemeen een heel goede reden om een bepaalde activiteit met dementerende ouderen te doen.

Kan er nog meer met sprookjes worden gedaan voor dementerende ouderen?

Gesprekken over sprookjes
Een gesprek beginnen over de (meest voor de hand liggende) betekenis van het sprookje, is goed mogelijk. U moet dan wel steeds even een stukje van de inhoud van het sprookje herhalen. Herhaal het bijvoorbeeld zo: “Weet u nog dat de moeder van Roodkapje haar waarschuwde om niet van het pad af te gaan?” En dan vervolgen met:
“Waarom denkt u dat de moeder tegen Roodkapje zei: “Ga in het bos niet van het pad af?”
Of “Vindt u dat een kind altijd naar zijn moeder moet luisteren?” Er ontstaat een gesprek waarin het niet om “weten” gaat, maar om meningen, normen en waarden. Zo ontstaat een gesprek tussen volwassenen. In dit geval over opvoeding. Het korte geheugen van demente ouderen mag dan meer of minder ernstig aangetast zijn, dat wil niet zeggen dat ze geen mening meer hebben.

Sprookjesquiz
U kunt met een groep ouderen, al of niet dementerend, een quiz doen over sprookjes. Natuurlijk moet u voor demente senioren het niveau van de vragen met zorg bepalen. Zo kunt u voorkomen dat zij geconfronteerd worden met wat hij of zij niet meer weet. U appelleert met uw vragen aan de aanwezige herinneringen. U activeert hun geheugen. Het is voor hen fijn om weer in contact te zijn met wat zij wel weten. Dat versterkt hun gevoel van eigenwaarde en werkt daarmee therapeutisch.

Conclusie

Ook al vindt een enkele oudere in eerste instantie een sprookje kinderachtig of eng, er zijn dus goede redenen om hen opnieuw met bekende sprookjes in aanraking te brengen. Denk aan toppers als Roodkapje, Sneeuwwitje of Hans en Grietje.
Dat kan door middel van voorlezen of vertellen, in een gesprek of met een quiz.
U brengt hen zo weer in contact met goede herinneringen en met wat zij wel weten!

Dit artikel maakt deel uit van de special Verhalen vertellen en verhalenvertellers in Nederland.
Ook maakt dit artikel deel uit van de special Voorlezen
Relevant is ook het artikel over open, gesloten en suggestieve vragen.
Artikelen over het ophalen van herinneringen, over reminiscentie vindt u ook op Info.nu.
Tot slot kunt u ook kijken naar de special over sprookjes.

Lees verder

• Assepoester in Moeder de Gans en Assepoester van Dick Bruna
• Biografie: Perrault, auteur van sprookjes van Moeder de Gans
• Het kiezen van een verhaal
• Goed voorlezen is een kunst
• Open, gesloten en suggestieve vragen voor dementerenden