Vroegere Aziatische culturen: De Arabische kalifaten

Hoewel de leer van Mohammed, de islam, een ware democratische geest ademde, was de Profeet zelf een alleenheerser, en dat waren de heersers die hem opvolgden eveneens, in veel gevallen tot op de huidige dag. De eerste kaliefen, opvolgers van Mohammed als wereldlijke leiders, werden gekozen door de belangrijke Arabische families. Ze namen op drie terreinen de macht in handen: rechtspraak, oorlog en religie. Onderlinge strijd, jaloezie en materiële hebzucht zorgde voor onafhankelijke kalifaten.

De eerste kaliefen

De eerste kaliefen, Abu Bakr en Omar I (634 - 644), waren mannen met eenvoudige levensgewoonten die zich nauwlettend aan de leerstellingen van Mohammed hielden. Zij zorgden voor uitbreiding van de grenzen en de verspreiding van de islam. Ze hadden echter niet veel kaas gegeten van het regeren van een wereldrijk. Om hun nieuwe gebieden te kunnen beheren stelden zij Arabische generaals als gouverneurs aan in de op de Perzen en Byzantijnen veroverde provincies in Egypte, Syrië, Irak en Iran. De goeverneurs namen al gauw de luxueuze levenswijze van hun verslagen vijanden over. Op een keer beval Omar één van zijn gouverneurs een paleis te laten afbreken dat deze laatste had laten bouwen. Hij beschuldigde de gouverneur ervan dat deze zich afzijdig hield van de gelovigen. Maar het materiële bederf dat het rijk uiteindelijk zou vernietigen, was al begonnen. Omars opvolger, Othman (644 - 656) regeerde met alle pracht en praal van een Oosters monarch.

De samenleving onder Arabische heerschappij

De Arabieren verdeelden hun onderdanen in drie klassen: de Mawali ('cliënten'), de niet-Arabische moslims; de Dhimmi, leden van andere religieuze groepen, getolereerd door de moslims; en de slaven. Er werd echter niet veel gedaan om een samenhangend plaatselijk bestuur in de diverse provincies op te zetten. Omars voornaamste poging tot centralisatie was het instellen van een ministerie voor het in ontvangst nemen van gelden en innen van belastingen. Deze inkomsten werden gebruikt voor het betalen van de kosten van het militaire en staatsapparaat, en om elke Arabier -overeenkomstig zijn stand in het Arabische maatschappelijke leven- een jaarinkomen te verschaffen. De Arabieren waren natuurlijk bevoorrechte burgers.

De dynastie der Omajjaden

In 661 werd Moe'awia, een energiek organisator, kalief. Tot dat moment had de strijd onder de diverse kandidaten voor het kalifaat de aandacht van de heersers afgeleid van de problemen om het rijk één te maken. Om een eind aan deze strubbelingen te maken, verklaarde Moe'awia het recht op de troon erfelijk, en zo vestigde hij de dynastie der Omajjaden. Hij bracht de hoofdstad van Medina naar Damascus over en ging aan het werk om een sterke centrale regering op te zetten. Hij verdeelde de veroverde gebieden in vijf regentschappen, met in elk daarvan een onderkoning aan het hoofd. In de meeste regentschappen was de inner van de belastingen verantwoording schuldig aan de kalief, maar de onderkoning benoemde de plaatselijke ambtenaren en magistraten. De regeringsaangelegenheden van het rijk waren in handen van drie ministers, die zich respectievelijk met politiek, belastingen en religieuze zaken bezighielden.

De Omajjaden bleven bijna een eeuw aan de macht. Gedurende deze tijd droegen twee kaliefen vooral bij tot de ontwikkelingen die in de moslimwereld plaatsvonden. Abd-al-Malik (685 - 705) maakte het Arabisch tot de officiële taal, en Walid I (705 - 715) -één van de belangrijkste kaliefen van de islam- bouwde scholen, ziekenhuizen en moskeeën. Daarna begon echter de macht van de Omajjaden te tanen. Walid II die, volgens geruchten, wijn dronk, weigerde te bidden, en de spot dreef met de Koran, vervreemdde de gelovigen van zich. Er waren nog andere redenen waarom de Omajjaden niet meer populair waren bij hun onderdanen. Vele Arabische families bijvoorbeeld waren jaloers omdat de dynastie van de Omajjaden de macht in handen wist te houden. De niet-Arabieren, die van de regering uitgesloten waren, waren eveneens verontwaardigd en ontevreden.

Het kalifaat der Abbasiden

De intrigerende familie van de Abbasiden, gebruik makend van deze onrust, stookte in 747 een opstand aan. Drie jaar later werden de Omajjaden door de Abbasiden verslagen in een elf dagen durende slag bij Zab, in het huidige Turkije. De nieuwe leider van de islam was Abu'l Abbas. Deze eerste kalief uit het geslacht der Abbasiden zette zijn regering in met alle mannelijke Omajjaden te laten vermoorden en belangrijke regeringsambten aan niet-Arabieren te geven. De macht van de Abbasiden kenmerkte zich door rijkdom en luxe. Een schitterende hoofdstad werd opgezet in Bagdad, ten westen van de huidige hoofdstad van Irak. Het rijk werd geregeerd door een ingewikkeld stelsel van ministeries, voor onder andere: politie, posterijen, financiën, justitie en militaire zaken. Een vizier, minister van staat, regeerde -samen met een rechter en een generaal- het rijk uit naam van de decadente en genotzuchtige kalief.

Het kalifaat der Abbasiden bleek niet succesvoller te zijn dan het regime waarvoor het in de plaats gekomen was. De kostbare en omslachtige bureaucratie, gecombineerd met de zeer royale uitgaven van de kaliefen, legden het rijk een zware financiële last op. Bovendien hadden de heersende en rijke klassen alle contact met het volk en met de oorspronkelijke kracht van de islam verloren. Het hele politieke bouwwerk begon ineen te storten. In de provincies heersten generaals als onderkoningen. Zij hadden het recht om belastingen te innen, maar hielden de opbrengst zelf. Gesteund door hun leger zetten zij vervolgens min of meer onafhankelijke domeinen op. Tegen 868 had het grootste deel van Noord-Afrika zich losgemaakt. Omstreeks 945 ging het hele gebied ten oosten van Bagdad verloren. Het kalifaat van de Abbasiden bleef tot 1258, met Bagdad als hoofdstad, intact.