De Arabische soeq (markt)

De commerciële activiteiten in de oude, ommuurde Arabische steden vinden plaats in de soeq. Dit is traditioneel het deel van de stad waar de handelaren en ambachtslieden hun domein hebben. In de meeste soeqs zijn ondanks modernisering de oude patronen nog goed herkenbaar. De kruidenmarkt in Damascus oefent door zijn authentieke veelkleurigheid en talrijke geuren nog steeds een grote aantrekkingskracht uit. Oude Midden-Oosterse steden hebben binnen hun muren vaak een duidelijk herkenbaar patroon met een citadel, een marktgebied en woonwijken.

De citadel als belichaming van de relatie met de staat

De relatie die de stad met de staat had, is vaak nog zichtbaar in een afzonderlijk, versterkt gebied in of in de directe nabijheid van de stad. Hier bevond zich de vertegenwoordiging van de centrale overheid, dichtbij de stad maar er toch door dikke muren van gescheiden.

De citadel in steden als Damascus en Jeruzalem stamt in beide steden oorspronkelijk uit de Romeinse tijd. De citadel in de Oude Stad van Jeruzalem was de plaats waar Herodes de Grote zijn paleis bouwde.

De citadel van Damascus dateert in zijn huidige vorm uit de 12e/13e eeuw toen de stad een bolwerk van verzet tegen de kruisvaarders was. Voor de citadel staat dan ook een standbeeld van Saladin, die bij ons vooral bekend is geworden door de herovering van Jeruzalem op de kruisvaarders in 1187. De Ottomanen gebruikten het citadelcomplex nog als militaire basis, maar het verval had al overduidelijk ingezet. Vandaag de dag is de citadel nog steeds niet toegankelijk voor bezoekers.

Gescheiden soeq- en woonfunctie

Het Arabische woord soeq betekent ‘markt’, ‘marktstraat’ of ‘marktgebied’. Het woord is afgeleid van een stam die ‘leiden’/’hoeden’ (van een kudde; maar ook ‘besturen’ van een auto) betekent. De soeq is dan de plaats waar goederen – zoals graan en kruiden en ook levende have zoals kamelen en schapen – bijeen worden gebracht om te worden verkocht. Ook de werkplaatsen van ambachtslieden zijn in de soeq te vinden.

De indeling van de economische activiteiten in Midden-Oosterse steden was vaak aan een traditioneel patroon gebonden. De handels- en ambachtelijke activiteiten waren gescheiden van de woonwijken. In de woonwijken waren alleen wat kleinere winkels om te voorzien in de eerste levensbehoeften van de bewoners. Door deze indeling waren de woongebieden waar het privéleven zich afspeelde, grotendeels gescheiden van de drukte van de markt, het vervoer van goederen met ezelswagens en tegenwoordig kleine, gemotoriseerde voertuigen.

Soort bij soort

In principe bevinden de winkeltjes die hetzelfde soort waren aanbieden, zich bij elkaar. Zo zijn er markten voor de zijdehandelaren, de wolhandelaren, kruidenverkopers, handelaren in goud en leerverkopers. Ook de verschillende ambachten hebben hun eigen gebied, zoals de koperslagers, kleermakers, smederijen, enz.

Een historische reden voor deze opzet is dat op deze manier de aanvoer van de koopwaar beter was te realiseren – die werd vaak naar een centrale opslagplaats in de buurt gebracht. Dergelijke ‘distributiecentra’ zijn in Aleppo nog duidelijk te herkennen. Een andere reden was dat de overheid op deze manier beter greep kon houden – of: dacht te kunnen houden – op de desbetreffende beroepsgroep.

Hoe gespecialiseerd de straten en stegen van een soeq ook zijn, zij hadden vrijwel allemaal een eigen bakkerij, kruidenier en theehuis. Op deze wijze waren de verschillende gebieden binnen de soeq voor een groot deel zelfvoorzienend.

Hiërarchische ordening

In het soeq-gebied – dus de verzameling van alle markten binnen de stad bij elkaar – is meestal een hiërarchische ordening te zien in de commerciële en ambachtelijke activiteiten. De meest prestigieuze markten bevinden zich het dichtst bij de belangrijkste moskee en/of aan de belangrijkste straten.

De belangrijkste moskee in Damascus is de grote Oemayyaden-moskee. Hier in de buurt bevinden zich de winkels met boeken, de goud- en zilverwinkels, de kruidenmarkt en de winkels met parfums en kostbare stoffen. Naarmate de markt vordert, wordt de kwaliteit van de producten minder en daar bevinden zich ook de werkplaatsen die in minder aanzien staan, zoals die van de leer- en koperbewerkers. In de moderne tijd hebben toeristenwinkels echter de plaats van veel werkplaatsen ingenomen.

In de oude stad van Aleppo is de vleesmarkt welhaast fysiek gescheiden van de rest van de soeq. De stank en het voor velen onaantrekkelijke beeld van de slagerijen/uitbeenderijen, die min of meer aan het zicht worden onttrokken door aan grote haken hangende karkassen, waaruit het bloed vrijelijk de goten in druipt, zijn hier ongetwijfeld debet aan. Tussen deze vleesmarkt en een van de hoofdingangen van de soeq (de Antakya-poort) zitten tientallen schoenmakers. Vanaf de Antakya-poort loopt een lange rechte straat min of meer langs de hoofdmoskee naar de imposante citadel. De vele zijstraten en stegen geven de soeq van Aleppo nog een authentiek aanzien.

De moderne tijd

Het is onvermijdelijk dat de meeste Arabische soeqs in de afgelopen jaren onder invloed van de moderne tijd, waaronder het toerisme, van karakter zijn veranderd. De 'romantische' soeq uit de Duizend-en-één-nacht en allerlei beschrijvingen van vroege reizigers door de Arabische wereld is nog maar mondjesmaat te vinden.

De soeq van Jeruzalem bestaat nu voor een groot deel uit toeristenwinkels waarin de verkopers de toeristen doen geloven in het oude Midden-Oosten te zijn. Onder andere als gevolg van de Israëlische bezettingspolitiek heeft de oude soeq een groot deel van zijn centrumfunctie voor de omliggende Palestijnse gebieden moeten inleveren.

In Damascus en Aleppo biedt de soeq meer de sfeer van vroeger. Zij is nog steeds als inkoopcentrum belangrijk voor de lokale bevolking, zowel die uit de stad zelf als die uit de omliggende wijken en dorpen.

De kruidenmarkt van Damascus

Damascus is rijk geworden door de handel in kruiden. Al in de oudheid brachten kameelkaravanen vanuit Ethiopië en het Arabisch schiereiland kruiden naar de stad. Anijs, kardamon en komijn, en ook wierook en mirre waren belangrijke handelswaar. Vanaf Damascus werden de waren over land en over zee verder getransporteerd naar Europa. Ook lokale kruiden, zoals koriander, tijm en sesam werden verhandeld, evenals kleurstoffen als sumak.

Het verhaal gaat dat de Damasceense handelaren de oorsprong van hun handelswaar angstvallig geheim hielden. Zij verspreidden zelfs verhalen over monsterlijke wezens die de gebieden bewaakten waar hun waren vandaan kwamen. Zo konden zij het aannemelijk maken dat de prijzen voor hun handelswaar zo hoog waren. Het vereiste immers veel moed en inspanning om ze in te kopen. Zij slaagden goed in hun opzet, want op een gegeven moment was peper zelfs duurder dan goud.

De kruidenmarkt in Damascus begint even ten zuidoosten van de grote Oemayyaden-moskee. Deze lokatie is een indicatie voor het prestigieuze karakter van de kruidenhandel. De kruidenmarkt – al-Bzoeriyya – ontleent zijn naam aan een Arabisch woord voor ‘zaden’, ‘pitten’, ‘korrels’, ofwel ‘kruiden’: bizr.

Een ander woord voor ‘kruiden’ is bharaat (meervoud van bhaar). Dit woord schijnt te zijn afgeleid van de naam van de Indiase deelstaat Bihar. Aanvankelijk werd de naam van die deelstaat gebruikt om er peper mee aan te duiden. Later werd ermee verwezen naar allspice (gedroogde en gemalen Jamaicaanse piment) en weer later naar verschillende pepermelanges. Vandaag de dag wordt bharaat gebruikt als algemene benaming voor kruiden.