Natuur, milieu en toerisme in Vietnam

De eerste toeristen die na 1980 een bezoek aan Vietnam brachten gingen niet om van de natuurschoon te genieten, maar eerder omdat ze op een of andere manier betrokken waren bij het land. Dat is inmiddels veranderd. Vietnam is nu één van de populairste vakantiebestemmingen in Zuidoost-Azië met moderne accommodaties. De natuur en het milieu hebben veel te lijden gehad tijdens de Vietnamoorlog, maar toch is er nog een enorme verscheidenheid aan landschap en flora en fauna.

De drie regio's van Vietnam

Het herenigde Vietnam is met ruim 300.000 km² zo groot als het herenigde Duitsland en heeft ruim 87 miljoen inwoners. De afstand van de Vietnamees-Chinese grens in het noorden tot aan de Golf van Thailand in het zuiden bedraagt 1650 kilometer. Op z'n breedst is het land in het noorden, met ±600 kilometer. De smalste strook is in Centraal-Vietnam, nog geen 50 kilometer. Ruim 70% van het oppervlak bestaat uit heuvels en bergen. Er zijn drie afzonderlijke geografische gebieden: Bac Bo, Trung Bo en Nam Bo.

Bac Bo: het noorden
Het noorden, door de Fransen destijds Tonkin genoemd, bestaat uit de delta van de Rode Rivier en het bergland. Het hele gebied bestrijkt een kwart van de totale oppervlakte van Vietnam; hier woont 40% van de totale bevolking. De vruchtbare delta hoort tot de dichtstbevolkte gebieden ter wereld, met meer dan 1000 inwoners per km². In het zes keer zo grote berggebied in het noorden en noordwesten, dat oprijst tot 3000 meter, leeft nog geen derde daarvan. Deze bewoners zijn vooral etnische minderheden.

Trung Bo: Centraal Vietnam
Slechts een kwart van de totale bevolking leeft in het smalle centrale deel van Vietnam, vooral aan de kust. Dit centrale deel werd door de Fransen Annam genoemd. Langs de grens met Cambodja en Laos strekt zich over een afstand van meer dan 1000 kilometer van noord naar zuid het Truong Son-gebergte uit, met hoogten tussen de 1000 en 2000 meter. Centraal Vietnam is ook de klimaatgrens tussen het subtropische noorden en tropische zuiden. Dat merk je heel goed als je over de 500 m hoge Ngang-pas ('Wolkenpas') rijdt. In de bergen is het tussen april en oktober zeer nat en vaak koud, aan de kust brengt de noordoostelijke moesson regen tussen december en februari. De streek geldt traditioneel als de armste en minst ontwikkelde. Er zijn weinig bodemschatten en de hoger gelegen gronden zijn grotendeels onvruchtbaar. Vanwege de ligging tussen het communistische Noord-Vietnam en het kapitalistische Zuid-Vietnam heeft dit gebied tijdens de Vietnamoorlog ook het meest te lijden gehad onder de Amerikaanse bombardementen. De laatste jaren bloeit het gebied op. Het milde klimaat is namelijk gunstig voor de aanbouw van thee en koffie, groente, fruit en bloemen en zelfs voor de wijnbouw, waarmee eind vorige eeuw een begin werd gemaakt.

Nam Bo: het zuiden
Van de ruim 20 miljoen bewoners van Nam Bo wonen er alleen al 7 miljoen in Ho Chi Minhstad, het vroegere Saigon. Er zijn twee seizoenen: het natte (van mei tot november) en het droge (december tot april). Maar in de praktijk is het er altijd heet en vochtig. Alleen de zomerregens brengen wat verkoeling. Het hart van het zuiden is de Mekong-delta, de 'rijstkom', waar ruim 90% van de exportrijst vandaan komt. Helaas is er geen gebied in Vietnam zo grondig en systematisch gebombardeerd en ontbladerd als deze rijstkom. Het mag een wonder heten dat het de Amerikanen niet is gelukt deze streek voor altijd onvruchtbaar te maken. Het was ironisch genoeg juist onder de communisten dat de rijstproductie in de delta enorm daalde door de gedwongen collectivisatie. Er dreigde zelfs hongersnood. Doi moi heeft wonderen verricht: sinds de boeren weer eigen baas zijn heeft de rijstproductie het vooroorlogse peil ver overtroffen. Pas in de 17e eeuw begonnen de Vietnamezen het moeras- en mangrovegebied te ontginnen. Het was een onherbergzaam gebied, vochtig heet, bewoond door tijgers, krokodillen en slangen. Slechts op enkele rivieroevers waren nederzettingen, waar Khmer leefden. In de 19e eeuw pakten Franse ingenieurs de delta aan. Nog vóór de Tweede Wereldoorlog was de delta ontgonnen en werd het de tweede rijstexportregio ter wereld.

De Mekong-delta

De Mekong is de derde rivier van Azië, die ontspringt in China en eindigt als delta in de Zuid-Chinese Zee, een gebied zo groot als Zwitserland. In de delta splitst de Mekong zich in negen armen. Vandaar de bijnaam Cuu Long, Negenkoppige Draak. De aangeslibde, roodbruine aarde tussen de armen is bijzonder vruchtbaar. Het is Vietnams rijkste regio, waar -ook dankzij een ingenieus irrigatiesysteem- nu weer drie en soms vier oogsten per jaar mogelijk zijn. Met de groeiende behoefte aan elektriciteit in de regio is de rivier bij uitstek geschikt om dit te leveren. De laatste decennia heeft China twee dammen voor elektriciteitsopwekking in de rivier aangelegd en zijn er plannen voor nog meer dammen in Laos, Thailand en Cambodja. Tegen de bouw is verzet aan de gang. Na de oplevering van de Chinese dammen ontstonden er ongebruikelijke verschillen in de waterstanden van de rivier. Men vreest dat meer dammen een desastreus effect zullen hebben op de visstand en de vruchtbaarheid van de rijstvelden.

Natuurbeheer na de oorlog

Bergen, hoogvlakten, rivieren, delta's en meer dan 3000 kilometer kustlijn: zoveel verschillende milieus hebben voor een grote verscheidenheid in de flora en fauna gezorgd. Bommentapijten, branden als gevolg van napalm en ontbladeringschemicaliën tijdens de Vietnamoorlog hebben een verwoestend effect gehad op het bosbestand. Ook na de 'Amerikaanse Oorlog' is de ontbossing doorgegaan door grootschalige houtkap. Ook de mangrovebossen in de Mekong-delta hadden het zwaar te verduren door toedoen van garnalenkwekers. Met het verdwijnen van de garnalen, die tussen de wortels van de mangroven broeden, stortte ook deze aanvankelijk lucratieve markt volledig in. De laatste jaren krijgt Vietnam buitenlandse financiële steun voor herbebossingsprojecten en het mangrovenbestand weer op het oorspronkelijke peil te brengen. Toch is Vietnam nog steeds de habitat voor een groot aantal zeldzame dier- en plantensoorten. Daar tegenover staat dat het slecht gaat met de olifant als gevolg van houtkap, bevolkingsdruk (de bevolking groeit met 1,5 miljoen per jaar!) en ook illegale jacht.

Toerisme in Vietnam

Tot doi moi (economische en politieke hervormingen) was Vietnam een gesloten land. Eind jaren 80 werd de deur op een kier gezet en mochten toeristen een kijkje komen nemen. Nu is het land één van de favoriete bestemmingen geworden in Zuidoost-Azië. In de grote steden zijn 'toeristenwijken' ontstaan, terwijl het mooie oude stadje Hoi Anh bijna geheel op toerisme is gericht. Belemmeringen zijn er praktisch niet meer, al zijn er streken waar men beter niet van de gebaande paden kan afwijken, omdat er nog mijnen uit de oorlog liggen. Naast de grote steden als Hanoi, Ho Chi Minhstad, Da Nang en Hué zijn de Mekong-delta, het bergland in het noordwesten en de karsteilanden in de Ha Longbaai zeer geliefd bij buitenlandse bezoekers (zie afbeelding rechts). Aan de kust worden Na Thrang en Phan Thiet steeds populairder. Er is flink geïnvesteerd in de toeristische infrastructuur. Excursiebussen zijn doorgaans van goede kwaliteit en er is een ruim aanbod aan accommodatie, van spotgoekope minihotels tot luxueuze resorts met zwembad.

Een macabere vorm van toerisme heeft zich ontwikkeld op plaatsen die tijdens de oorlog een bloedige rol hebben gespeeld, zoals de DMZ (gedemilitariseerde zone) ter hoogte van de 17e breedtegraad en de tunnels van Cu Chi ten noordwesten van Ho Chi Minhstad. Tijdens de Vietnamoorlog vormde dit 265 kilometer lange gangenstelsel een grote Vietcongbasis (zie afbeelding inleiding). Propagandistisch maar toch indrukwekkend zijn de oorlogsmusea in Hanoi en Ho Chi Minhstad, terwijl ook een bezoek aan het mausoleum van Ho Chi Minh op de meeste programma's staat.