De repressieve samenleving van Saudi-Arabië

De Saudische bevolking groeit in hoog tempo. Meer dan 40% is jonger dan 15 jaar. Ondanks de olierijkdom is er armoede onder bepaalde bevolkingsgroepen en een hoge kindersterfte. De strenge islamitische wetgeving zorgt voor een strikt apartheidssysteem tussen mannen en vrouwen. De vele ongeschoolde buitenlandse arbeidskrachten leven vaak onder primitieve omstandigheden en hebben nauwelijks rechten. Het repressieve systeem hanteert ook nog openbare terechtstellingen.

Snel groeiende, jonge bevolking

Volgens het geloof én de traditie zijn kinderen een zegen voor de ouders en een geschenk van God. Saudische families zijn groot. Gemiddeld krijgt een Saudische vrouw zes kinderen. Ondanks de goede gezondheidszorg sterven in Saudi-Arabië nog altijd tien keer meer kinderen kort na de geboorte dan in West-Europa door genetische afwijkingen. Dit wordt verklaard door de vele huwelijken binnen dezelfde -grote- familie, uit traditie en om het familiebezit te vrijwaren. Traditioneel worden huwelijken tussen neven en nichten aangemoedigd. Programma's van gezinsplanning en anticonceptie zijn ook in de 21e eeuw nog onbespreekbaar. Door dit alles groeit de Saudische bevolking in zeer hoog tempo. Meer dan 40% is jonger dan 15 jaar. De bevolking is in 20 jaar tijd verdubbeld tot ±30 miljoen. Die bevolkingsopbouw is in de steden overal zichtbaar. De scholen zitten overvol, de sportvelden worden druk bezocht en de vrouwen hebben bijna altijd kleine kinderen bij zich.

Een strikt apartheidssysteem voor mannen en vrouwen

Mannen en vrouwen leiden buiten het privé-huis een volstrekt gescheiden leven. Zo zijn er bedrijven die volledig door vrouwen worden bestuurd. Het zakenleven is zelfs voor 20% in handen van vrouwen. Contacten met mannelijk personeel gaat niet lijfelijk maar via telefoon of intercom. Volgens de islamitische wet beschikken vrouwen trouwens over eigen bezittingen, ook binnen het huwelijk. In het onderwijs in het koninkrijk volgen jongens en meisjes ook gescheiden hun opleiding. Vrouwen die in het buitenland studeren moeten worden begeleid door hun echtgenoot of familielid. Het grootste deel van het Saudische leven speelt zich af binnen de muren van het familiehuis, waar mannen en vrouwen elk hun eigen vertrekken hebben. Bij feesten en andere familiebijeenkomsten blijven mannen en vrouwen grotendeels gescheiden.

Saudische mannen mogen trouwen met niet-moslimvrouwen, op voorwaarde dat de vrouw gelovig is: joods of christelijk. De vrouw mag haar eigen geloof behouden, maar haar kinderen zullen altijd moslim worden. Saudische vrouwen mogen alleen met een moslimman trouwen. Kinderen uit een gescheiden huwelijk blijven tot hun zevende (jongens) of negende (meisjes) jaar bij hun moeder, daarna bij de vader en zijn familie. De Saudische man heeft het recht een omgangsregeling van zijn ex-vrouw met de kinderen te verbieden, hetgeen soms tot dramatische situaties leidt.

Gastarbeiders: nauwelijks rechten, veel plichten

Naar schatting ruim een kwart van de inwoners van Saudi-Arabië is niet in het land geboren. Zij doen een belangrijk deel van het werk: westerse expats en Indiërs het geschoolde, Aziaten het ongeschoolde. Het zijn mannen en vrouwen zonder gezinnen. De ongeschoolde mannen werken gewoonlijk onder contracten van twee jaar, altijd onder verantwoordelijkheid van een Saudi, die hen streng controleert. In tegenstelling tot de situatie in Oman en de omringende kleine emiraten aan de Golf, hebben zij in het koninkrijk geen enkele mogelijkheid hun eigen cultuur of geloof te beleven. Andere godsdiensten dan de islam mogen niet openlijk worden beleden. Eigen culturele centra zijn verboden. Binnen de compounds (afgesloten woonwijken) van de grote bedrijven en in de diplomatenwijken wordt het een en ander gedoogd: religieuze diensten, een feestje, een theatervoorstelling etc. Officieel mag ook daar geen alcohol worden geschonken. De laaggeschoolde gastarbeiders hebben geen toegang tot dat circuit. Ze wonen in eenvoudige barakken, dikwijls in slaapzalen. Nog veel penibeler is de situatie van de ongeveer één miljoen buitenlandse vrouwen, voornamelijk uit Zuidoost-Azië, die als huispersoneel werken. (sexuele) Mishandeling, niet betaald worden en de verplichting meer uren te werken dan hun contract aangeeft komen regelmatig voor. Toch is het een hypocriete samenleving. Het is een publiek geheim dat chartervliegtuigen regelmatig met grote voorraden alcohol én prostituees neerstrijken op een privé-luchthaven, bestemd voor de wilde feesten van enkele prinsen in hun afgelegen buitenverblijven in de woestijn.

Het leven buitenshuis

Buitenlanders zijn voor iedereen herkenbaar op straat. Immers, alleen de Saudische mannen dragen de witte thoob (gewaad) en de witte guttrah of roodwitte yashmah (hoofddoek). De Saudische vrouwen zijn herkenbaar aan hun burqa, het zwarte masker dat het volledige gezicht afdekt en alleen een opening voor de ogen laat. De lange zwarte abaya (mantel) en de zwarte hoofddoek shayla wordt over de gewone kleding gedragen en pakt het lichaam volledig in. Die kleding is ook verplicht voor niet-Saudische vrouwen, die geen burqa hoeven te dragen. Vanwege de hitte komt het buitenleven pas 's avonds op gang. De winkelcentra zijn vrijwel de enige plaatsen voor ontspanning, want bioscopen, theaters en dansgelegenheden zijn volgens de strikte geloofsleer verboden. Op enkele verdiepingen van de winkelcentra zijn afdelingen voor vrouwen waar zij hun zwarte kleding even kunnen verruilen voor de kleurrijke westerse kleding onder hun abaya. De jongens komen samen in 'cafés' waar ze op grote schermen sportwedstrijden kunnen volgen of ze toeren in hun snelle auto's door de stad. Vrouwen mogen niet autorijden en alleen in gezelschap van een mannelijk familielid de straat op.

Schending van mensenrechten

Het strenge regime waaronder de buitenlanders in Saudi-Arabië leven maakt deel uit van het allesomvattende repressieve klimaat in het land. De bewegingen van alle inwoners worden grondig gevolgd, zowel door de religieuze politie (mutawa) als door de andere ordediensten. In het land geldt de sharia, de islamitische wetgeving, als grondwet én als strafwet. Dat leidt tot voortdurende en scherpe kritiek van buitenlandse mensenrechtenorganisaties. Arbitraire arrestaties, uitgestelde processen, martelingen in gevangenschap en processen zonder deugdelijke verdediging zijn schering en inslag. De openbare uitvoering van de doodstraf op het plein voor de Grote Moskee van Riyad (ook wel chop chop square genoemd), blijft buitenlanders choqueren (zie afbeelding links). Het gaat gemiddeld om honderd veroordeelden per jaar, dikwijls voor drugs- en geweldsdelicten, zowel Saudi's als buitenlanders. Ook andere lijfstraffen, zoals het afhakken van ledematen, worden in het openbaar uitgevoerd. De pers maakt er nauwkeurig verslag van. De extreme strafmaatregelen betekenen wel dat de criminaliteit in Saudi-Arabië vrij laag is.

Persvrijheid en buitenlandse media

De media staan trouwens onder strikte overheidscontrole. Buitenlandse publicaties worden volop gecensureerd. Doorgaans gaat het om foto's die niet stroken met de strenge voorschriften van de ulama (godsgeleerden), zoals afbeeldingen van vrouwenlichamen, alcohol, varkensvlees en alles wat met seks te maken heeft. Toch worden de -officieel verboden- satellietzenders meer en meer gedoogd, waardoor buitenlandse televisiestations doordringen in de Saudische huiskamers. De opmerkelijk liberale zender Al Jazeera ('Het Schiereiland'), gevestigd in buurland Qatar, is bijzonder populair. Westerse journalisten zijn meer dan vroeger welkom om een kijkje in het land te nemen. De lokale pers schrijft voorzichtig over misstanden en ook klinkt regelmatig kritiek op de religieuze politie. Ondanks de recente volksopstanden in Syrië en buurland Jemen tegen hun dictatoriale machthebbers en de omwentelingen in Egypte, Tunesië en Libië geeft het Saudische bewind ogenschijnlijk geen krimp om meer vrijheid toe te staan.