Saudi-Arabië: rentenierstaat tegen wil en dank

Saudi-Arabië is het rijkste land ter wereld. Niet zozeer door de jaarlijkse olie-inkomsten, maar vooral door de immense onaangeroerde voorraden, een kwart van de wereldreserves. De explosieve bevolkingsgroei met een mondiger jeugd die toegang heeft tot de nieuwe media en de onzekere olieprijzen dwingen de koninklijke heersers andere inkomsten aan te boren en de bevolking uiteindelijk te betrekken bij de politieke besluitvorming gezien de schoorvoetende democratisering in de regio.

De goedkoopste olie ter wereld

Op 3 maart 1938 stroomde voor het eerst olie uit een bron op Saudisch grondgebied. De Amerikaanse Standard Oil Company boorde de eerste put aan en zonder pomp spoot de olie naar boven. Tot sluiting van deze bron in 1982 stroomden 32 miljoen vaten olie naar boven. Intussen zijn er putten geboord die nog veel meer produceren en waarvan de olie ook zonder hulpmiddelen naar boven komt. De winning is zo goedkoop dat zelfs bij lage olieprijzen de Saudi's winst blijven maken. Iets waar bijvoorbeeld de olieboorders in de Noordzee alleen van kunnen dromen. In de jaren 80 van de 20e eeuw werden elk jaar meer olievoorraden gevonden dan wat er dat jaar werd geëxporteerd. In de olie-industrie wordt graag gegoocheld met cijfers over al dan niet bewezen reserves. Toch leert de ervaring dat Saudi-Arabië zich geen zorgen hoeft te maken: er is voorlopig genoeg. Het land bezit een kwart van de wereldoliereserves. Alle Saudische olievelden liggen in het oosten van het land, in de strook die grenst aan de Perzische of Arabische Golf. Onder meer om strategische redenen is aan de westkust, aan de Rode Zee een olieterminal gebouwd in Yanbu, die met een pijpleiding verbonden is met de olievelden in het oosten. Op die manier is de olie-export gegarandeerd, zelfs als de veiligheidssituatie in de Golf het verkeer van olietankers zou belemmeren. Dat was bijvoorbeeld het geval tijdens de beide Golfoorlogen in 1991 en 2003. Tegelijk creëerde de Saudische olie-industrie op die manier ook aan de westkust werkgelegenheid. Speelden de Amerikaanse oliebedrijven tot diep in de jaren 70 een belangrijke rol bij de exploitatie, sinds de jaren 80 is de Arabian American Oil Company, kortweg Aramco, het volledige eigendom van de Saudische staat onder de naam Saudi Aramco.

Olierijkdom als achillespees van de economie

Precies zoals de andere oliestaten aan de Golf wordt Saudi-Arabië geregeerd als 'rentenierstaat'. De afhankelijkheid van de verkoop van olie is zo groot dat de machthebbers zich meer bezighouden met de verdeling van de inkomsten dan met het produktiever maken van de eigen economie. Zolang er voldoende olie-inkomsten binnenstromen om de alsmaar groeiende bevolking tevreden te houden, kan de smalle koninklijke elite zonder veel bedreigingen aan de macht blijven. Maar de explosieve bevolkingsgroei (een verdubbeling in 20 jaar tijd tot 30 miljoen inwoners) en de onzekere olieprijzen dwingen de koninklijke heersers andere inkomsten aan te boren of de bevolking uiteindelijk te betrekken bij de politieke besluitvorming. Een verslechterde economische situatie geeft de religieuze en politieke oppositie wind in de zeilen. Toch slaagt de koninklijke familie er vooralsnog in niet toe te geven aan die druk, onder meer dankzij een bijzonder efficiënt intern veiligheidsapparaat, waardoor elke oppositie wordt onderdrukt. Daarnaast is er de mogelijke dreiging van buitenaf. Een fundamentele wijziging van de machtsverhoudingen in de Golfregio, bijvoorbeeld door de democratisering van de regimes in de buurlanden, kan ook in Saudi-Arabië het labiele evenwicht verstoren.

Overige bodemschatten in de woestijn

Nu de olierijkdom in de Oost-provincie en onder het water van de Arabische Golf tot nu toe volstond om het land in sneltreinvaart te ontwikkelen, vergaten de Saudische autoriteiten even de rijkdom aan mineralen onder het woestijnzand, grotendeels in het westen van het land. In het rotsgesteente dat van noord naar zuid het land doorklieft zijn grote voorraden ijzer en nikkel gevonden, belangrijke ijzerrijke ertsen, goud, zilver en andere waardevolle delfstoffen. Er wordt nog niet massaal geïnvesteerd in de exploitatie van deze natuurlijke rijkdommen. De overheid beschouwt de ondergrondse voorraden als een verzekering voor de toekomst, als ooit de oliebronnen opdrogen of de vraag naar olie afneemt.

Geldverslindende landbouw

Het is moeilijk voor te stellen voor wie vandaag rondreist in het moderne Saudi-Arabië, maar nauwelijks een halve eeuw geleden overleefden de rondtrekkende bedoeïenenfamilies slechts met veel moeite in dit land. Zij moesten het doen met wat geiten en kamelen, een beetje landbouw en handel. Toch investeren de machthebbers in Riyad sinds eind vorige eeuw in de ontwikkeling van de eigen landbouw om niet volledig afhankelijk te blijven van voedselimporten. Met grondwater en steeds meer water uit ontziltingsinstallaties (de duurste manier om zoet water te verkrijgen) worden grote stukken woestijn geïrrigeerd, cirkels met een diameter tot wel één kilometer. Voornamelijk in de Asir-provincie, de enige vruchtbare streek, grenzend aan Jemen. Er zijn al tienduizenden van dergelijke installaties in bedrijf. De produktie van tarwe, sorghum (gerst) en gierst is ondertussen al groter dan de binnenlandse behoefte. Daarnaast worden groenten en fruit geteeld. Schapen, de kippenteelt en de visserij maken het plaatje compleet. Jarenlang werd er slordig omgesprongen met het kostbare grondwater, dat niet op natuurlijke wijze wordt aangevuld: sproei-installaties in de brandende zon waardoor er meer water verdampt dan er in de grond doordringt. Sinds enkele jaren investeert de overheid in waterzuiveringsinstallaties om het afvalwater te recyclen tot irrigatiewater voor de landbouw, tuinen en parken. Saudi-Arabië is wel het laatste land waar landbouw mogelijk zou kunnen zijn, maar geld lost blijkbaar alles op.

Toerisme: U bent nauwelijks welkom

Als toerist Saudi-Arabië bezoeken vereist veel vindingrijkheid en de beste contacten. Geen buitenlander kwam tot voor kort het land binnen zonder een Saudische uitnodiging. Officieel heet zo'n gastheer een 'sponsor', maar betalen doet hij niet. De sponsor blijft wel verantwoordelijk voor het doen en laten van de buitenlander. Ook buitenlandse zakenlui en expats hebben een sponsor nodig, al kan dat een bedrijf of organisatie zijn. Sinds een aantal jaren doet de Saudische overheid voorzichtig aan de ontwikkeling van het toerisme. Daarom zijn er nieuwe strandhotels, toeristische sites en zelfs kampeerterreinen gekomen. Die moderne infrastructuur met vliegvelden, snelwegen en comfortabele bussen wordt ook gebruikt door de miljoenen pelgrims die jaarlijks de hajj komen afleggen in Mekka en Medina. Een soepeler visumwetgeving biedt moslims uit het buitenland de kans langer in Saudi-Arabië te blijven dan nodig is voor de pelgrimstocht, zodat zij ook wat toeristischer bezoeken kunnen afleggen. Attracties zijn er genoeg: de ongerepte woestijn, het mooie zuidelijk deel van het land, de Nabateër 'zusterstad' van het wereldberoemde Petra: Medin Saleh. Inmiddels kunnen door de overheid aangewezen gespecialiseerde westerse reisorganisatoren groepsreizen door het land organiseren. Het gaat om dure trips onder strikte begeleiding. Ook hierbij zijn buitenlandse vrouwen verplicht een abaya te dragen, een lange zwarte mantel in een lichte stof die armen en benen bedekt, en in principe ook een hoofddoek.