Tibetaanse gewoonten en gebruiken

De Tibetaanse cultuur ontwikkelde zich binnen de specifieke geografische en klimatologische omstandigheden van Tibet. Het is voor en deel een nomadencultuur. De introductie van het boeddhisme is van grote invloed geweest op veel gewoonten en gebruiken, zoals in de festivals en begrafenisrituelen. De geneeskunde werd ontwikkeld door de lama's. Ook bij de meeste feesten speelt het boeddhisme een belangrijke rol. De bekende slingers met wapperende vlaggetjes hebben ook een spirituele betekenis.

De Tibetaanse keuken

De dagelijkse maaltijd van de Tibetanen bestaat uit tsampa, een gerecht van geroosterde gerst. Verder eten ze vaak noedelsoep met groenten of (jak-)vlees en kaas, gemaakt van jakmelk. Bij het eten wordt thee gedronken, gemaakt van geperste theebladeren met jakboter, niet met suiker, maar met zout als toevoeging. 's Avonds wordt er vaak chang gedronken, een soort bier. Voor de toeristen worden vaak momo's (meelballetjes gevuld met groenten of gehakt) geserveerd of jakburgers. Door de vele Chinezen die zich in Tibet hebben gevestigd, zijn er ook steeds meer Chinese restaurants te vinden.

Tibetaanse muziek

Muziek speelt een belangrijke rol in het leven van de Tibetanen. Tijdens religieuze bijeenkomsten wordt gemusiceerd om de boze geesten te verdrijven. Monniken bidden vaak op een bepaald trommelritme. Een bijzonder Tibetaans muziekinstrument is de tungchen, een hoorn van wel enkele meters lengte dat een heel laag geluid produceert (zie afbeelding rechts). Daarnaast is er nog de conque, een grote schelp. Samenzang is ook populair, bijvoorbeeld onder het werk, op school of in familiekring.

De Tibetaanse taal: geen vaste spelling

Onder koning Songtsen Gampo, die in de 7e eeuw over Tibet regeerde, ontstond het Tibetaanse schrift. In de verschillende gebieden zijn er echter grote verschillen wat betreft de spreektaal: hetzelfde woord wordt op verschillende manieren uitgesproken. Hetzelfde doet zich voor bij de spelling: het Tibetaans kent geen vaste spellingregels. Men heeft nooit een officiële lijst gemaakt van hoe bijvoorbeeld aardrijkskundige namen geschreven moeten worden. Zo komt de naam van de hoofdstad in verschillende schrijfvormen voor: Lhasa, Lasa of Lha-sa. En Gyantse kan ook als Gyangtse, Gyangtze of Ghyantse worden geschreven. Inmiddels is het Chinees de officiële taal.

De Tibetaanse geneeskunde

Tibetaanse monniken of lama's hebben lang geleden eigen geneeswijzen bedacht en uitgeprobeerd. Door hun studie kregen ze een goede kennis van het menselijk lichaam. Ze gebruikten medicijnen op basis van gekweekte planten en kruiden. De Chinese inwoners bezoeken vaker een ziekenhuis dan de Tibetanen. Deze gaan ervan uit dat lichte kwalen door de mens zelf te genezen zijn door gezond te leven, een goede voeding en door in harmonie met de medemens te leven. Bij ernstiger kwalen gaan ze liever naar een Tibetaanse arts.

Tibetaanse begrafenisrituelen

In Tibet kun je op verschillende manieren 'begraven' worden. Je hebt hemelse begrafenissen, waterbegrafenissen, crematies, ter aardebestellingen en bijzettingen in grafmonumenten. Het ligt aan je afkomst en je financiën hoe je begraven wordt. De meeste Tibetanen krijgen een hemelse begrafenis, de Jhator. Als iemand overlijdt wordt hij in een wit kleed gewikkeld. De naasten kunnen drie dagen afscheid nemen. Ook komt er een monnik langs die bij het lichaam gaat bidden en voorleest uit het Dodenboek, waarin de overledene wordt gewaarschuwd voor de gevaren onderweg. De nabestaanden zijn in rouw, mogen zich niet wassen en niet zingen. De ziel van de overledene moet in alle rust naar de hemel op kunnen stijgen. Op de dag van de begrafenis is er een rouwdienst, waarna het lichaam in stukken gesneden en op een rots gelegd wordt. Roofvogels, meestal gieren, eten deze stukken vlees op. Wat overblijft wordt verbrand. Deze vorm van 'begraven' heeft ook een praktische reden: de rotsachtige grond is vaak bevroren, waardoor graven vrijwel onmogelijk is en door het gebrek aan bomen ontbreekt het hout voor brandstapels of kisten.

Arme mensen krijgen meestal een waterbegrafenis, waarbij het lichaam in een doek gewikkeld in de rivier wordt gelegd. Misdadigers en slachtoffers van besmettelijke ziekten worden in Tibet in de aarde begraven. Op deze manier wordt hun ziel onder de grond gevangen gehouden en kunnen ze niet herboren worden. Hooggeplaatste personen en monniken worden gecremeerd en hun as wordt verstrooid. De Dalai Lama, Panchen Lama en de koningen worden bijgezet in een stoepa. Deze stoepa's worden bewaard in de graftombes in kloosters. Bidden is voor Tibetanen erg belangrijk. Ze bidden dan ook meerdere malen per dag. Om te voorkomen dat ze er erg veel tijd mee kwijt zijn hebben ze gebedsmolens ontwikkeld (zie afbeelding inleiding). Als men zo'n gebedsmolen ronddraait, winden de rollen papier de gebeden af. Dat gaat sneller dan een gebed opzeggen.

Feestdagen

Naast de kalender die wij gebruiken kennen de Tibetanen ook hun eigen kalender, waarbij de stand van de maan de data bepaalt en de feestdagen die in het boeddhisme een belangrijke rol spelen. Hier volgen enkele belangrijke Tibetaanse feestdagen:

Oud en nieuw
In deze laatste maand van de Tibetaanse kalender wordt graan geofferd aan Boeddha. Alle kamers in de huizen worden schoongemaakt, op enkele muren worden met tarwemeel tekeningen gemaakt en daarna gaat de hele familie deegballen eten die bekend staan als Gutu. Tijdens het nieuwjaarsfeest wordt, net als bij ons, vuurwerk afgestoken. Dit doet men om de boze geesten te verdrijven. Op nieuwjaarsdag gaat men naar de tempel om tot Boeddha te bidden. Daarna worden familie, vrienden en buren een gelukkig nieuwjaar toegewenst. Op alle deuren wordt met limoen een positief teken geschilderd en in de schoongemaakte kamers worden nieuw geweven tapijten gelegd en voor de boeddhabeeldjes worden fruit, boter, thee en andere etenswaren gezet. Vervolgens wordt er een paar dagen feest gevierd.

Grote Gebedsfestival
Dit wordt in de eerste weken van het nieuwe jaar gevierd. Alle monniken verzamelen zich dan om te bidden. Daarnaast worden in deze periode ook religieuze examens afgenomen.

Boterfestival
Dit feest wordt op de 15e dag van het nieuwe jaar gevierd. De Tibetanen gaan in de kloosters oude boterbeelden vervangen door nieuwe. In de straten staan gekleurde boterbeelden van onsterfelijke dieren, vogels, bloemen en planten. Verder zijn de straten versierd met honderden lampen.

Geboorte, verlichting en dood van Boeddha
Dit feest wordt in de vierde maand gevierd. Vijf maanden later wordt zijn neerdaling op aarde gevierd.

Lingkorfestival
Dit feest, halverwege de 5e maand, is gebaseerd op een legende over een Indiase monnik die in deze maand al het kwaad bestreed. Er wordt dan veel gepicknickt in verschillende parken, terwijl er allerlei artiesten optreden.

Geboortedag Dalai Lama
Zijn geboortedag, 6 juli, wordt uitbundig gevierd.

Yoghurtfestival
Ook wel het festival van de zure melk genoemd, op de eerste dag van de 7e maand, is ontstaan toen de monniken vroeger lange tijd afgezonderd moesten leven. Buurtgenoten brachten hen dan zure melk. Tijdens dit feest worden opera's en dansen uitgevoerd die de overwinning van het goede op het kwade uitbeelden.

Oogstfestival
Dit feest in de 8e maand stamt uit vroeger tijden, waarbij tovenaars alllerlei rituelen uitvoerden in de hoop een goede oogst te krijgen. Na de opkomst van het boeddhisme zingen de monniken nu liederen voor een goede opbrengst van het land.