De grote verscheidenheid aan landschappen in Chili

Achttien keer groter (=langer) dan Nederland, met een ongeveer gelijke omvang van de bevolking, is Chili een dunbevolkt land. Tweederde woont in het centrale deel van het land dat nog geen vijfde deel van het grondgebied beslaat. Verder naar het noorden en zuiden is Chili vooral een leeg land waar de natuur de baas is. De lange bergketen van de Andes is een natuurlijke grens en overal zichtbaar. De Chilenen hebben leren leven met de dreiging van vulkaanuitbarstingen, aardbevingen en tsunami's.

Een bizar land

Geografisch gezien is Chili een bizar land. Alleen al de vorm is absurd: zo'n 4500 km lang, op sommige plaatsen nauwelijks 100 km en vrijwel nergens breder dan 150 km. De klimatologische omstandigheden en landschappelijke contrasten kunnen nauwelijks groter: de kurkdroge woestijn van Atacama in het noorden, vruchtbare valleien in het centrum, oogverblindende mooie meren aan de voet van reusachtige vulkanen, en in het zuiden een spectaculair arctisch landschap van gletsjers, meren en ruige rotsgebieden. Zoals het land is ingeklemd tussen de Stille Oceaan en de Andes, afgesloten door de woestijn en de gletsjers, had het lange tijd een geïsoleerde positie. Wie wilde hier nou leven? Tot de 18e eeuw voornamelijk nomadische volkeren, afkomstig uit het hoogland of de Patagonische vlakte. De Mapuche waren de eersten die er op grote schaal permanent gingen wonen. Na de verovering door de Spanjaarden trokken Spaanse families en avonturiers over de Andes om er bestuursfuncties op zich te nemen, of om hun geluk in de handel of veeteelt te beproeven. Pas 200 jaar geleden nam de kolonisatie serieuze vormen aan. Inmiddels is een groot deel van het land in gebruik voor mijnbouw, bosbouw, landbouw of visserij. Tot in de meest onherbergzame uithoeken zijn kolonisten neergestreken of zijn handels-, wetenschappelijke of douaneposten gevestigd.

Atacama

Het noorden van Chili bestaat uit twee gortdroge gebieden: de woestijn van Atacama en de Pampa del Tamarugal. In de luwte van het hoge Andesgebergte, dat de oostenwind tegenhoudt, en achter de koude zeestroming vanuit het zuiden langs de Chileense kust, de zogeheten Humboldtstroom, is de droogste plek op aarde ontstaan. Er groeit nauwelijks iets en het leven is beperkt tot wat insecten en groepen flamingo's, die zich tegoed doen aan de algen in de salares, de zoutmeertjes. Die merendeels ondiepe poelen krijgen hun water incidenteel door een beetje regenval of van de gletsjers in het hooggebergte. De verdamping is sterker dan de aanvoer van vers water, zodat het water erg zout is geworden. Op sommige plekken zijn de meertjes helemaal verdampt en zijn alleen witte zoutkristallen achtergebleven. Het ruige landschap van dorre vlaktes, restanten van vulkanisme, salares en grillige rotspartijen biedt een desolate indruk. Uit recent onderzoek is gebleken dat de droogte al miljoenen jaren duurt. Op sommige plaatsen heeft het zolang de mensheid bestaat nog nooit geregend. De koude Humboldtstroom, genoemd naar de Pruisische ontdekkingsreiziger Alexander von Humboldt, condenseert de oceaanlucht al voor de kust en is het op het land overwegend droog.

De Andes

Alles bepalend in het landschap is de machtige Cordillera de los Andes (bergketen van de Andes), die van noord naar zuid de grens vormt met Bolivia en Argentinië. De toppen zijn het hoogst in het noordelijke deel. Met 6959 m is de Aconcagua de hoogste berg op het westelijk halfrond. Hij ligt net over de grens in Argentinië. Chili's hoogste piek is de Nevado Ojos del Salado (6893 m) en de hoogste vulkaan is de Llullaillaco (6739 m). In totaal zijn er meer dan 2000 vulkanen, waarvan bijna de helft min of meer actief.

De Andes bestaat hoofdzakelijk uit lange evenwijdige noord-zuidketens, vrijwel zonder dwarsdalen. Diepe dalen zijn wel te vinden tussen hoge bergketens of op uitgestrekte hoogvlaktes. Doordat Chili zich aan de instabiele westrand van het Zuid-Amerikaanse continentale plateau bevindt, komen er vooral in het midden en zuiden van het land veel aardbevingen voor. Ook liggen in dit gebied honderden vulkanen, zoals de Tronador, de Fitz Roy en de Maipo. De zuidelijke Andes van Patagonië en Vuurland grenzen direct aan zee met steile bergwanden en diepe fjorden. De vulkanen hier zijn niet meer actief. De Patagonische Andes wordt bedekt door twee grote ijskappen (zie afbeelding inleiding).

De Centrale Vallei

Van noord naar zuid, tussen de Andes en het minder hoge kustgebergte, loopt de Centrale Vallei of Valle Central. Deze vallei is vanouds het hart van de Chileense samenleving, met name op de plek waar rivieren het land vruchtbaar hebben gemaakt, ter hoogte van de hoofdstad Santiago en vooral het zuiden ervan. Tot aan Puerto Montt vormt de Centrale Vallei het hart van de plattelandseconomie. Eerst rijd je door de valleien met uitgestrekte wijngaarden, vervolgens langs de boomgaarden en fruitplantages. Nog verder naar het zuiden bepalen veeteelt en bosbouw het beeld. In deze regio woont 80% van de Chileense bevolking.

Fjorden, eilanden en gletsjers

Ten zuiden van Puerto Montt, de laatste echte stad in Zuid-Chili, breekt het landschap open. Het kustgebergte valt hier uiteen in tientallen eilanden met een golvend landschap. De brede vallei, voortzetting van de Valle Central, uitgeslepen en naar beneden gedrukt door de zware gletsjers, is na het terugtrekken van het ijs ondergelopen. Zo is de binnenzee Mar Interior ontstaan. De kust bestaat uit fjorden, die precies liggen op de breuklijnen in de aardkorst, waardoor ook de vulkanen van noord naar zuid zijn ontstaan. Verder naar het zuiden loopt Chili door achter de Andesketen. Dit is ongetwijfeld het meest spectaculaire gebied met bijna 20 nationale parken en natuurreservaten. Er zijn vulkanen, merengebieden en uitgestrekte wouden, fjorden die diep het land insnijden, ruige bergen, ruisende rivieren, gletsjers en eindeloze ijsvelden. De gletsjer San Rafael (zie afbeelding rechts) is een hoogtepunt, maar ook de route langs Lago General Carrera en de trektochten tot bij de Noordelijke en Zuidelijke IJsvlakte.

Mysterieus Paaseiland

Paaseiland (Spaans: Isla de Pascua), ook Rapa Nui genoemd, is een Polynesisch vulkanisch eiland in de Grote Oceaan, dat bij Chili hoort en 4000 km uit de kust ligt. Het eiland is even groot als Texel. De naam Paaseiland (Paasch-Eyland) werd gegeven door de Nederlandse ontdekkingsreiziger Jacob Roggeveen, die op paaszondag 1722 met drie schepen het eiland aandeed. Het eiland barst van de vulkaankraters, maar de belangrijkste was de eerste: Poike. Die zorgde er 3,5 miljoen jaar geleden voor dat de gigantische rots zo'n 3000 meter van de oceaanbodem kon oprijzen. Tezamen met het milde klimaat zorgen de vulkanische formaties voor een verrassend landschap. Ruige rotsen, glooiende weilanden, eucalyptusbossen en fruitplantages wisselen elkaar af. Vermoedelijk rond het begin van onze jaartelling vestigden de eerste bewoners zich op het eiland op zoek naar vruchtbare grond. De oudste vondsten dateren uit de 5e eeuw na Chr. en verwijzen naar de dodencultus. De ahu, grafheuvels, en de moai, de reusachtige torso's in basaltsteen van hun voorouders of goden, zijn voornamelijk aan de zuid- en oostkant van het eiland te vinden (zie afbeelding links). De moai zijn met het gelaat binnenwaarts gericht, alsof ze waakten over de bewoners. De helft van de 3500 eilanders woont in de hoofdplaats Hanga Roa. Bijna driekwart stamt nog af van de oorspronkelijke bewoners. Ze leven in hoofdzaak van het toerisme.

Dit artikel is onderdeel van de vierdelige special Chili, anders en gewoon.