Chili: Land van pioniers, mestiezen en indígenas

Een merendeel van de Chileense bevolking is mesties, van gemengde afkomst. Europese pioniers, waaronder veel Duitsers, hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van het land. Het grootste deel van de Chileense bevolking woont in verstedelijkte gebieden, vooral in de Centrale Vallei. Hier is de miljoenenstad Santiago allesoverheersend. Een klein deel van de bevolking hoort nog tot de inheemse minderheden of indígenas, waarvan de Mapuche de meest oorspronkelijke zijn.

Europese voorouders

Zo'n tweederde van de Chilenen is mesties. Mestiezen hebben zowel Europese (meestal Spaanse) als inheemse voorouders. De scheiding tussen de bevolkingsgroepen in de koloniale samenleving mag dan zeer strak zijn geweest, door buitenechtelijke relaties en later steeds meer door gemengde huwelijken groeide het aantal mestiezen aanzienlijk. Een kwart van de 16 miljoen Chilenen stamt rechtstreeks af van Europanen. Dat zijn ondermeer de telgen van de aristocratische Spaanse families, die in een vroeg stadium het bestuur, het leger en de economie organiseerden. Ze zijn nog steeds in het (lands)bestuur en de politiek te vinden, en verder in vrije beroepen, de wijnproductie, veehouderij en in de wereld van kunst en literatuur. De tweede groep Europeanen waren de kolonisten die sinds de 19e eeuw, doorgaans in georganiseerd verband, naar Chili kwamen om er een nieuw bestaan op te bouwen.

Duitse pioniers

Na de eerste kolonisatiewet in 1845 kwamen vooral veel Duitse kolonisten naar Chili. Ze kregen land toegewezen in het merengebied en stonden aan de basis van de landbouw, nijverheid en handel. Nederzettingen als Villarica en Pucón zijn groot geworden door de Duitse pioniers. Valdivia, aan de kust, is helemaal een 'Duitse' stad, met een sterk zichtbare Duitse cultuur (zie afbeelding links). Wat later kregen Duitse pioniers ook het gebied aan de voet van de vulkaan Osorno, bij Fruttilar, Puerto Octay en Puerto Varas toegewezen. Met hun harde werken hebben ze het gebied een compleet ander aanzien gegeven. Vrijwel al het oorspronkelijke bos is verdwenen om plaats te maken voor weilanden en akkers. De Duitsers hebben de basis gelegd voor houtbewerking, begonnen zuivel- en voedselfabrieken, zorgden voor de handel, het onderwijs, de gezondheidszorg en bepaalden met hun tradities en architectuur de culturele identiteit van het gebied. Naast de Duitsers kwamen Franse, Italiaanse, Joegoslavische, Nederlandse en Zwitserse immigranten naar Chili om een nieuw bestaan op te bouwen. Aan de exploratie en exploitatie van Chileens Patagonië in het diepe zuiden hebben Europese wetenschappers en ondernemende kolonisten eveneens een belangrijke bijdrage geleverd.

De inheemse minderheden

In vergelijking met andere Andeslanden als Peru, Bolivia en Ecuador heeft Chili niet zo'n omvangrijke inheemse bevolking. Slechts een tiende van de Chilenen mag zich nog met recht inheems noemen. Deze pueblos of indígenas zijn wel door het hele land heen te vinden. Ze leven veelal in kleine boerengemeenschappen van wat groenteteelt, veehouderij en visserij. De grootste groep oorspronkelijke bewoners zijn de Mapuche, ongeveer één miljoen zielen, die in het zuidelijk deel van Chili wonen in zo'n 3000 hechte gemeenschappen. De Mapucho-cultuur heeft nog steeds een eigen taal, eigen kleding, religie en tradities. Twee andere inheemse bevolkingsgroepen, die hun eigen cultuur hebben weten te bewaren, zijn de Aymaras en de Atacameños uit de woestijnen en de hoogvlaktes van Norte Grande, het 'Grote Noorden': de noordelijkste van de vijf grote regio's in Chili. Er zijn zo'n 20.000 Aymara-indianen, die afstammen van en relaties hebben met de grote Hooglandcultuur in de Andes van Peru en Bolivia. Ze leiden een nomadisch bestaan en leven afwisselend op grote hoogte in de zomer en in de dalen in de winter. Ze leven van het verhandelen van producten van lama's, alcapa's (berglama's) en schapen. In de dalen verbouwen ze maïs, bonen, gerst, quiñoa of gierstmelde (een glutenvrij, voedzame pseudo-graan) en fruit. Ook de Atacameños leven in het 'Grote Noorden' met als centrum San Pedro de Atacama. Er zijn er nog enkele duizenden, waarvan de meesten in de steden Antofagasta en Calama wonen.

Moderne steden

Chili is een verstedelijkte samenleving. Ongeveer 85% van de bevolking woont in stedelijke gebieden. In vergelijking met andere landen in Zuid-Amerika hebben de Chileense steden voornamelijk een eigentijdse uitstraling. Pareltjes van barokke architectuur als de mijnsteden in Mexico, Bolivia of Brazilië kom je er niet tegen. De koloniale bouwwerken die er zijn gebouwd hebben het zwaar te verduren gehad tijdens de onafhankelijkheidsstrijd, de burgeroorlog en de aardbevingen.

Santiago
Het stedelijk gebied van de hoofdstad Santiago (officieel: Santiago de Chile) telt 7 miljoen inwoners, waarmee 40% van de Chileense bevolking in en rondom deze stad woont. Hier zetelt het landsbestuur, ook al verplaatste dictator Pinochet het 'lastige' parlement naar Valparaíso. De metropool Santiago strekt zich tientallen kilometers uit langs de Río Mapocho met op de achtergrond het machtige natuurlijke decor van de Andes (zie afbeelding inleiding). Het klimaat is mediterraan met droge, hete zomers en zachte winters.

De Spaanse conquistador (veroveraar, avonturier) Pedro de Valdivia stichtte de stad in 1541. Valdivia koos voor deze locatie vanwege het klimaat en het gemak waarmee de stad kon worden verdedigd. Dit verdedigingsvoordeel ontstond doordat de rivier Mapocho in tweeën splitst en verder stroomafwaarts weer samenkomt, zodat er een soort eiland aanwezig is. De berg waarop hij stond om het gebied te aanschouwen heet nu Cerro Santa Lucia en ligt midden in de stad. Eind 19e eeuw kreeg Santiago een meer hoofdstedelijke uitstraling met brede avenues als de Alameda, nog fraaiere pleinen en stadsparken. Bijzondere gebouwen als de smeedijzeren Mercado Central en het monumentale Estación central werden iconen van het industriële tijdperk. Om het verkeersinfarct en de extreme luchtvervuiling het hoofd te bieden is vanaf de jaren 90 het metronetwerk uitgebreid en is de rondweg om de stad afgemaakt.

Valparaíso
Valparaíso is met 300.000 inwoners de tweede stad van het land, en als belangrijkste haven op anderhalf uur rijden van Santiago sterk met de hoofdstad verbonden. Al in de 16e eeuw ontdekten de Spanjaarden de gunstige ligging aan de kust. Valparaíso groeide uit tot doorvoerhaven op de strategische route om de Kaap. In de 19e eeuw werd de havenstad nog belangrijker als financieel en commercieel centrum en uitvalsbasis voor de Chileense marine. De stad groeide in die tijd in hoog tempo, wat resulteerde in het nog altijd karakteristieke beeld van felgekleurde huizen op een hoop tegen de hellingen van het kustgebergte (zie afbeelding rechts). Na de opening van het Panamakanaal kreeg de haven een grote klap. Vandaar dat de sfeer van vergane glorie nu overheerst. In de binnenstad vindt men veel architecturaal en cultureel erfgoed. Valparaíso staat dan ook op de Werelderfgoedlijst van Unesco.

Overige steden
In het noorden zijn Capiapó en La Serena steden van betekenis met ruim 100.000 inwoners. Ze hebben allebei hun oorsprong als mijnnederzetting. Copiapó werd in 2010 wereldnieuws toen het dak van de koper-goudmijn het begaf en 33 mijnwerkers hierdoor in de mijn op 700 m diepte zaten opgesloten. Na het boren van een nieuwe schacht konden ze na ruim twee maanden worden bevrijd. Beide steden zijn aantrekkelijk voor toeristen als uitvalsbases voor het woestijngebied. Concepción (200.000 inwoners) ontleent zijn bestaan aan de haven en strategische ligging ten opzichte van het land van de Mapuche in het zuiden. Het is het transportknooppunt voor de bosbouw. Tijdens de onafhankelijkheidsoorlog in 1811 trokken de rebellen er zich terug. Vrijheidsstrijder Bernardo O'Higgins riep aan de huidige Plaza de la Independencia de onafhankelijkheid uit. Op 27 februari 2010 werd Concepción getroffen door een krachtige aardbeving met een kracht van 8,8 op de schaal van Richter. De stad lag op 90 kilometer van het epicentrum van de beving en werd zwaar getroffen. De meest zuidelijke stad van enige omvang is Puerto Montt: havenstad en centrum voor de visserij en visindustrie en tevens de toegangspoort tot het Chileense deel van Patagonië.

Dit artikel is onderdeel van de vierdelige special Chili, anders en gewoon.