Chili: Van Spaanse kolonie tot moderne democratie

De Aymaras en de Mapuches zijn de oudste bewoners van Chili. De Spaanse kolonisten brachten het land tot ontwikkeling en vermengden zich met de inheemse bevolking. Geïnspireerd door de ideeën van de Franse Revolutie werd Chili onder leiding van Bernardo O'Higgins in 1818 onafhankelijk. De jarenlange ideologische tegenstellingen tussen conservatieve en linkse politici bracht Chili van 1973 tot 1990 onder een militaire dictatuur. Deze 'vuile oorlog' heeft de samenleving jarenlang ernstig verdeeld.

De vroegste bewoners van Chili

Hoe weerbarstig de natuur en geïsoleerd de ligging van het land ook is, al tien eeuwen v. Chr. leefden er mensen in wat nu Chili is. De vroegste bewoners kwamen, voor zover bekend, uit het hoogland van Peru. Ze maakten deel uit van het volk der Aymaras en streken neer in het noordelijk kustgebied en de valleien direct daarachter. Ongeveer 1000 jaar later kwamen er nomaden naar de Atacama-woestijn. Ze slaagden erin een bestaan op te bouwen in de weinige vruchtbare oases in het kurkdroge gebied. De Atacameños behoren tot de oudste culturen in Chili en zijn in de loop der tijd over het hele noorden van het land uitgezwermd. Ze bereikten het hoogtepunt in hun beschaving in de 12e eeuw na Chr. Hun tradities en ambachtelijke vaardigheden zijn vandaag de dag attracties. Zo koop je op de markt in San Pedro de Atacama en omgeving handgeknoopte tapijten, fraai gebakken, beschilderd aardewerk, manden en koperen sieraden.

In Zuid-Chili kwam de bewoning later op gang. Nomadische jagers en vissers als de Mapuches of Araucaniërs trokken omstreeks de 12e eeuw uit Patagonië naar de uitgestrekte bosgebieden aan de westkant van de Andes. In de vruchtbare valleien konden ze zich permanent vestigen en akkers aanleggen, waar ze onder meer aardappelen, bonen en quinoa (een inheemse graansoort) verbouwden. Door de eeuwen heen hebben ze weerstand kunnen bieden en hun cultuur grotendeels vast kunnen houden. Zowel de Inca's als later de Spanjaarden slaagden er niet in de Mapuches onder de knie te krijgen.

De Spaanse tijd

Aan de vooravond van de komst van de Spanjaarden waren de Inca's heer en meester in het Andesgebied en de laagvlakten aan weerszijden van de bergketen. De Spaanse verovering van Chili begon met het stichten van Santiago del Nuevo Extremo, het huidige Santiago, in 1541. Pedro de Valdivia was de aanvoerder van een legertje van 150 man. Met hem als gouverneur slaagden de Spanjaarden erin hun machtsbasis uit te breiden. Ze stichtten de steden Valparaíso, Concepción en Valdivia. De Spaanse kolonie Chili liep van de Atacama-woestijn in het noorden tot aan het gebied van de Mapuches in het zuiden, die ze niet onder de knie kregen. Aanvankelijk was de kolonie Chili niet interessant voor de Spanjaarden. Er was geen goud en zilver te vinden en de landbouwmogelijkheden werden lange tijd niet onderkend. De kolonisten, die de uitdaging wel aangingen, moesten de ontberingen en vooral de agressie van de indianen weerstaan. Behalve het bestuurscentrum Santiago waren er tot de 18e eeuw maar een paar nederzettingen. Valparaíso was van belang als haven, Concepción en Valdivia als handelsnederzetting en bruggenhoofd in het zuiden. La Serena was een pleisterplaats in het noorden op de vitale route naar Lima (Peru), waar het koloniale gezag namens de Spaanse koning in Zuid-Amerika zetelde.

In de loop van de 18e eeuw kreeg de Chileense economie meer betekenis. Langzamerhand verrezen in de vruchtbare valleien rond en ten zuiden van Santiago meer haciendas, herenboerderijen voor agrarische activiteiten, waar Spaanse bewoners zorgden voor het onderwijs, tal van voorzieningen en bekering tot het rooms-katholicisme. Reizigers konden er paarden verversen, eten en overnachten. De Spaanse mannen, al dan niet getrouwd, verwekten kinderen bij de inheemse vrouwen, die op of nabij de haciënda leefden. Daar kwam op den duur een nieuwe bevolkingsgroep bij: de mestiezen. Ze gingen op den duur in de gelaagde koloniale samenleving een belangrijke rol vervullen. De mestiezen genoten beter onderwijs, kregen verantwoordelijke functies en leerden te werken in het bestuur op de haciëndas.

Chili naar onafhankelijkheid

Het einde van de 18e eeuw markeert het begin van ingrijpende maatschappelijke veranderingen in de Spaanse koloniën, die uiteindelijk zouden leiden tot de strijd in de kolonie om zich los te maken van het moederland. Tegen het eind van deze eeuw streken de eerste groepen Europese immigranten neer in Chili, dankzij een stevige economische groei in de landbouw, veehouderij en mijnbouw. In kringen van de criollos, de blanke nazaten van de Spaanse bestuurders en kolonisten en van de mestiezen groeide het ongenoegen over het straffe koloniale regime. Er was geen ruimte voor vrije ondernemerschap. Alle handel liep via Lima en moederland Spanje. Ze raakten geïnspireerd door de liberale ideeën uit de Amerikaane burgeroorlog en de Franse Revolutie. Nadat Franse troepen Spanje in 1808 hadden bezet en de bestuursrelatie met het moederland was weggevallen, grepen de criollos hun kans. Ze namen het bestuur over en verklaarden openlijk de oorlog. De strijd die volgde tussen de royalisten enerzijds en de liberale patriotten anderzijds, duurde bijna 20 jaar en verscheurde de koloniale samenleving.

In 1818 werd onder leiding van de vrijheidsstrijder Bernardo O'Higgins (zie afbeelding inleiding) de onafhankelijkheid uitgeroepen. O'Higgins was de zoon van een in Ierland geboren Spaanse officier die gouverneur in Chili werd en later namens de Spaanse koning onderkoning van Peru. Bernardo O'Higgins stond bekend als een uitstekend legeraanvoerder en moest in eerste instantie vluchten voor de Spaanse royalisten in Chili. Nadat hij zich aansloot bij de Argentijnse vrijheidsstrijder José de San Martin, die vanuit Mendoza met zijn troepen over de Andes trok om de Spanjaarden uit Peru en Chili te verdrijven, bracht O'Higgins in het voorjaar van 1818 de Spaanse troepen de genadeslag toe. De bestuurlijke en maatschappelijke hervormingen, vastgelegd in de eerste grondwet van 1822, riepen vooral weerstand op bij de grootgrondbezitters en de kerk. Door zijn liberale beleid werd O'Higgins in 1823 afgezet. Er volgde een chaotische periode van staatsgrepen en opstanden. Conservatieve en liberale regeringen volgden elkaar in rap tempo op. Toen de macht weer in handen kwam van de aristocraten en grootgrondbezitters was Chili in de 19e eeuw één van de stabielste landen van Latijns-Amerika. Eind 19e eeuw besloot de Chileense regering het zuidelijke deel van Chili te bevolken en stuurde hiervoor officiële delegaties naar Europa. In die jaren zijn met name veel Duitsers naar Chili geëmigreerd.

De opmars van het Volksfront

Chili heeft een lange democratische traditie, in 1891 onderbroken door de Chileense Burgeroorlog. President Balmaceda, gesteund door het leger, delft het onderspit tegen het Congres (parlement) gesteund door de marine. Voortaan verschuift het zwaartepunt van de macht van de president naar het Congres. Met een onderbreking in de jaren 20 en 30 van de 20e eeuw hield het leger zich afzijdig van de politiek. Net als in veel andere Latijns-Amerikaanse landen en andere werelddelen kwam de politiek steeds meer in het teken te staan van de ideologische tegenstelling tussen conservatieven en nationalisten enerzijds en socialisten en communisten anderzijds. De kwetsbaarheid van de economie door de afhankelijkheid van de mijnbouw, vooral de koperproductie die in handen was van Amerikaanse bedrijven, zorgde steeds opnieuw voor politieke turbulentie. De Grote Depressie van de jaren 30 markeert de geboorte van een brede volksbeweging, de Frente Popular, het Volksfront van radicalen, socialisten, communisten en de Democratische Partij. Het front won enkele keren de verkiezingen en leverde de eerste linkse president van Latijns-Amerika. Onder druk van de Amerikanen, voor wat zij zagen als een 'wereldwijd communistisch complot', werd uiteindelijk de Communistische Partij verboden.

Gedurende de jaren 50 waren de conservatieven weer aan de macht. De koers was gericht op bescherming van de buitenlandse, voornamelijk Amerikaanse, economische belangen. Voor de gewone Chilenen was het leven geen pretje; de kosten van levensonderhoud stegen hard, terwijl de lonen laag werden gehouden. Bij tijd en wijle traden leger en politie keihard op tegen demonstraties en protesten. Met de opheffing van het verbod op de Communistische Partij rees de ster van de socialist Salvador Allende als voorman van de Frente de Acción Popular, een monsterverbond van socialisten en communisten. Hij verloor nipt de presidentsverkiezingen van 1958. Zes jaar later stemden centrumrechtse en conservatieve kiezers strategisch op de christen-democraat Eduardo Frei om te voorkomen dat de linkse Allende president zou worden. Opmerkelijk was de rol van de katholieke kerk en een door VS-president John F. Kennedy gesteunde belangengroep van invloedrijke zakenlieden die in Frei de 'redder' van Chili zagen en de 'laatste hoop' voor de volkeren van Latijns-Amerika om uit de greep van het communisme te blijven.

Het socialistisch experiment van Salvador Allende

In de jaren 60 mislukte onder een centrumrechtse en door de Amerikanen gesteunde regering een ingrijpende landhervorming, waarbij slechts een klein deel van de boeren meer grond kregen. De beperkte nationalisatie van de koperindustrie kostte de Chileense staat zoveel, dat de buitenlandse schuld en de inflatie niet meer in de hand te houden waren. De economie stagneerde, investeerders meden elk risico, veeboeren verkochten hun kuddes in Argentinië en rijken maakten hun banktegoeden over naar het buitenland. Tegen deze achtergrond nam het verzet tegen de regering, de rijke bovenlaag en de buitenlandse ondernemingen toe. Ten tijde van de verkiezingen in 1970 was Chili een verscheurde samenleving. Links en rechts stonden lijnrecht tegenover elkaar. Met steun van de christen-democraten werd de marxist Salvador Allende tot president gekozen. Zijn voorstellen voor landhervormingen stuitten op hevig verzet. Gemakkelijker was het een eigenzinnige buitenlandse politiek te voeren. Met het communistische Cuba van Fidel Castro werden diplomatieke banden aangeknoopt. Toen het Congres (parlement) zijn wetsvoorstel goedkeurde om de bodemschatten te nationaliseren, zonder enige schadevergoeding, bracht deze radicale stap de Chileense regering openlijk in conflict met de Amerikanen. Amerikaanse hulpprogramma's en bankkredieten werden stopgezet. In 1972 stortte de economie compleet in als gevolg van een scherpe daling van de koperprijs en de malaise op de wereldmarkt. Er ontstond schaarste aan alles. Stakingen, georganiseerd door de werkgevers (!) legden het transport en vitale bedrijfstakken plat. In het zuiden bezetten landloze boeren haciëndas om grond te bemachtigen. Op de achtergrond speelden de Amerikaanse regering en de CIA een uiterst dubieuze rol. Radicale rechtse en linkse splintergroeperingen ontwrichtten met gerichte aanslagen de samenleving nog meer.

De 'vuile oorlog'

Op 11 september 1973 bombardeerde de luchtmacht het presidentiële Moneda-paleis in Santiago. Hierbij kwam president Allende om het leven. Pas in 2011 is, na jarenlange geruchten dat hij werd vermoord, na onderzoek van zijn stoffelijke resten, vastgesteld dat hij zelfmoord pleegde. Er werd een militaire junta ingesteld onder leiding van generaal Augusto Pinochet. Met de militaire staatsgreep belandden de meeste Chilenen in een nachtmerrie. Nooit eerder in de geschiedenis kreeg de bevolking te maken met een dergelijke repressie. In de dagen na de coup werden de volkswijken uitgekamd op iedereen die 'links' was en die zich actief met de regering Allende had beziggehouden. Vooral politieke leiders, kunstenaars, schrijvers, leraren, studenten en intellectuelen moesten het ontgelden. De beelden van razzia's en volgepakte stadions als concentratiekampem schokten de wereld. Chili onder Pinochet werd een terreurstaat. Honderden tegenstanders werden gelijk geëxecuteerd. Vele duizenden werden gemarteld en verdwenen voorgoed. Net als in Argentinië tussen 1976 en 1981 onder de dictatuur van Jorge Videla, zijn er slachtoffers uit vliegtuigen in de oceaan gegooid. Zo'n 100.000 Chilenen ontvluchtten hun geboorteland. Linkse organisaties, zoals politieke partijen en vakbonden werden verboden en gingen ondergronds. Pinochet brak radicaal met het economische beleid van Allende en schakelde over op een economische vrijemarktpolitiek. De economie zou halverwege de jaren '80 sterk groeien. In 1989 gaf Pinochet onder toenemende internationale druk het democratiseringsproces een kans en liet een referendum organiseren, waaruit bleek dat de Chilenen een terugkeer naar de democratie wensten. Vóór zijn aftreden in 1990 regelde hij dat hijzelf en militaire officieren niet vervolgd mochten worden en levenslange politieke onschendbaarheid en immuniteit van rechtsvervolging zouden genieten. In de loop der jaren kwamen steeds meer feiten boven water dat tijdens het regime van Pinochet de mensenrechten geschonden waren en dat er vele financiële malversaties plaats hadden gevonden ten gunste van de heersende en rijke elite. In 2006, nadat zijn immuniteit was opgeheven, stierf Augusto Pinochet enkele maanden voor zijn berechting.

Terugkeer naar de democratie

In 1990 keerde de democratie terug. Sinds de overgang wordt het land bestuurd door een centrumlinkse coalitie van vier partijen. De Chileense economie is nu één van meest solide van Zuid-Amerika. Sinds 2000 is er een belangrijke en stabiele groei. Het neoliberaal model dat werd ingevoerd tijdens het militair regime, werd voortgezet onder de sociaaldemocratische regeringen. De samenleving is nog altijd diep verdeeld over de vraag wat de betekenis van de dictatuur is geweest. De misdaden van de beulen en hun opdrachtgevers zijn inmiddels uitgebreid beschreven. De berechting van de schuldigen blijft echter, net als in Argentinië, een uiterst gevoelig onderwerp, waar regering en parlement hun vingers liever niet aan branden.

Dit artikel is onderdeel van de vierdelige special Chili, anders en gewoon.