De snel groeiende ongelijkheid in India

De toch al grote tegenstellingen in de Indiase samenleving worden versterkt door de opkomst van de middenklasse die profiteert van de economische bloei. De invoering van de vrije markteconomie en de snelle bevolkingsgroei zorgt voor stijgende werkloosheid en armoede. Ook is kinderarbeid alom aanwezig. Het kastenstelsel, officieel al lang afgeschaft, zorgt in de praktijk nog steeds voor discriminatie. Vrouwen worden in traditionele gemeenschappen grotendeels achtergesteld.

De nieuwe middenklasse van India

De oude elite van rijke mannen in mooie pakken en dure auto's, en vrouwen gehuld in sari's van de allerbeste kwaliteit bestond al langer. Maar er is een nieuwe wereld bijgekomen: die van de middenklasse, die vooral in de jaren negentig opkwam. Velen werkten zich via een baan in het bedrijfsleven op, bijvoorbeeld in de Silicon Valley van Bangalore. Dankzij de liberalisering van de Indiase economie en de globalisering met de groei van de IT- en dienstensector. Steeds meer buitenlandse ondernemingen verplaatsen delen van hun produktie naar India én zien afzetmogelijkheden op de potentiële markt van honderden miljoenen mensen. Het land is hét afzetgebied voor outsourcing: nergens ter wereld zijn zoveel uitbestede telefonische helpdesks te vinden als hier. Er is een grote poel van goed geschoolde Engelssprekende jonge mensen beschikbaar. De nieuwe middenklasse ontpopt zich tot yuppies die dol zijn op alles wat niet-Indiaas is. Er komen tal van trendy winkelcentra, gemodelleerd naar Amerikaanse shopping malls. De superrijken, die tienduizenden dollars per jaar aan luxe besteden, vormen slechts 1% van de hele bevolking, maar dan gaat het nog altijd om tien miljoen mensen. Het aantal miljonairs is in vijf jaar verdubbeld.

Schrijnende armoede op het platteland

In steden als Bombay en Bangalore staan hypermoderne gebouwen aan straten waar gezinnen met zeven, acht kinderen onder een zeiltje op de stoep wonen. Het ontbreekt hun vaak aan basale voorzieningen als schoon water en sanitair. Een computerspecialist verdient duizend euro per maand, een landarbeider krijgt nog geen tientje. Met een derde van zijn miljard inwoners die van minder dan één dollar per dag leven kent India de hoogste armoedeconcentratie ter wereld. Deze massale armoede trekt het gemiddelde inkomen per hoofd van de bevolking ver onder het niveau van bijvoorbeeld buurland Sri Lanka. Vooral in de deelstaten Bihar, Orissa, Uttar Pradesh en Madhya Pradesh leeft een groot deel van de hongerlijdende bevolking.

Juist het platteland heeft te lijden onder het nieuwe India, waar de landbouw in hoog tempo wordt gemechaniseerd. Hier zijn honderden miljoenen boeren en hun gezinsleden ondervoed. Stijgende werkloosheid en armoede hebben desastreuze gevolgen, vrouwen en kinderen komen in de prostitutie terecht. Wanhopige boeren plegen zelfmoord mede door de verplichting landbouwzaden tegen een hoge prijs te kopen van zaadmultinational Monsanto. Mét de economische hervormingen werden subsidies voor irrigatie, kunstmest en electriciteit teruggedraaid. Droogte, mislukte oogsten en lage prijzen dragen bij de sombere stemming onder de boeren. Anderen trekken naar de stad, maar ook daar is steeds minder kans op werk.

Het kastenstelsel

Het ingewikkelde kastenstelsel, dat eeuwenlang de sociale positie van iemand bepaalde, werd in 1950 met het aannemen van de Indiase grondwet officieel afgeschaft. De scheiding tussen al die kasten en gemeenschappen is de laatste jaren verwaterd. De culturele achtergrond is heden ten dage niet langer de enige norm; geld en bezit worden belangrijker. In de politiek hebben sommige vertegenwoordigers van de laagste kasten het ver geschopt. Tegelijk is er nog veel van kastendiscriminatie te merken.
Het kastenstelsel is gebaseerd op het idee dat mensen fundamenteel ongelijkwaardig zijn. Hoogstwaarschijnlijk hebben de lichtgetinte Ariërs dit systeem in het leven geroepen. Het is een typisch Indiaas fenomeen. Zelf namen ze daarbij de posities in van de drie hoogste kasten: de priesters, de adel en de handelaren. De onderste laag bestond uit de kleine boeren, pachters en het voetvolk. Ook vandaag de dag speelt de huidskleur een belangrijke rol in de maatschappij. De brahmanen, de hoogste priesterkaste, hebben ook nu nog de lichtste huidskleur. In de damesbladen staan advertenties voor smeersels die een blanke huid beloven en daarmee de beste garantie is voor een vrouw om in een hogere kaste te trouwen.

De kasteloze dalits: de paria's van India

Vooral de dalits ('onaanraakbaren'), de kastelozen, die 20% van de bevolking uitmaken, blijven het kind van de rekening en zijn een constant mikpunt van vernedering. Mahatma Gandhi (1869-1948) , de 'geestelijke vader' van India, die zijn land in 1947 op een geweldloze manier naar de onafhankelijkheid leidde en zelf een hindoe uit een hoge kaste was, stelde dat hij liever het hindoeïsme zou zien verdwijnen dan dat onaanraakbaarheid zou voortbestaan. Hij noemde de kastelozen harijans, volk van God. Onaanraakbaar, paria's, kasteloze: stuk voor stuk negatief geladen termen. Deze dalits hebben de meest oneervolle en laagstbetaalde banen. Ze halen het vuil en de uitwerpselen op, bewerken leer en ruimen dode mensen en dieren op. Dit alles maakt hen in de ogen van velen zeer onrein. Veel hogere kasten geloven nog steeds dat lichamelijk contact met dalits hun reinheid aantast. Deze worden daarom gedwongen in kolonies aan de rand van het dorp of de stad te wonen. Hindoetempels mogen ze niet in, het water van de hogere kasten mogen ze niet drinken. Ze mogen geen schoenen dragen als ze in de buurt van brahmanen wonen en lopen daarom vaak op blote voeten.

Slavinnen en godinnen

Een traditioneel ingestelde Indiase man eist dat zijn vrouw hem behandelt als een god. Als kind is een Indiase vrouw afhankelijk van haar vader, als echtgenote van haar man, als weduwe van haar zoon. Vroeger kwam het voor dat ze hem tot op de brandstapel volgde. Omdat vrouwen weinig waarde hebben, en de bruidsschatten tot astronomische hoogte zijn gestegen, is het krijgen van een dochter voor veel families geen vreugdevolle gebeurtenis meer. India is één van de weinige landen waar meer mannen dan vrouwen leven. Het gebruik van seksebepalende technologie en abortus van meisjesfoetussen is weliswaar verboden, maar neemt in de praktijk nog altijd toe, vooral in de betere middenklasse. Meisjes in India worden achtergesteld in het onderwijs en de gezondheidszorg. Schrikbarend veel meisjes worden voor hun 18e sexueel misbruikt. Meestal zijn de daders familieleden en vrienden.

Als ze getrouwd zijn vallen ze onder het regime van de schoonfamilie, waar ze soms niet alleen te maken krijgen met de tirannie van de man, maar ook met gefrustreerde, wraakzuchtige schoonmoeders. Veel vrouwen worden het slachtoffer van huiselijk geweld. Vrouwen die weduwe worden, moeten volgens het hindoeïsme alle sieraden afdoen, hun haren afknippen, mogen zich niet meer opmaken en dienen zich in het wit te kleden. Niet zelden worden ze op straat gezet. Soms komen ze in een ashram, een religieuze gemeenschap, terecht of moeten ze gaan bedelen. Moderne, goed opgeleide vrouwen laten zich doorgaans niet meer op deze wijze vernederen.

Hoewel India wel gezien wordt als 'het land van de onderdrukte vrouwen', klopt dit niet helemaal. Het hindoeïsme kent tal van godinnen die vol eerbied worden aanbeden. Paradoxaal is dat sommige vrouwen vaak juist heel sterk zijn en een heel goede positie in de maatschappij hebben, tot aan 's lands eerste minister toe. Bekend bijvoorbeeld is Indira Ghandi (1917-1984), die twee keer premier van het land was. Deels wordt dat verklaard door hun 'traditionele autoriteit', het feit dat ze behoren tot een machtige familie; aan familierelaties wordt in Zuid-Azië veel waarde gehecht.

kinderarbeid

In geen land ter wereld werken zoveel kinderen als in India, naar schatting 70 tot 80 miljoen in slavernijachtige omstandigheden -soms tegen een hongerloon, soms als schuldslaven in lijfeigenschap. Bijvoorbeeld meisjes van 9 die werken als dienstmeid en jongens van 11 die werken onder levensgevaarlijke omstandigheden om riolen schoon te maken. Ook kinderen die urenlang tapijten knopen, stenen hakken, sigaretten rollen en peuters die in de mijnen werken. Ze krijgen slecht eten en maken lange uren. Hun bazen slaan en schoppen ze, kleineren ze en buiten ze dikwijls ook nog een seksueel uit. Hoewel de Indiase grondwet sinds enkele jaren elk kind het recht geeft op onderwijs, is de wet tegen kinderarbeid heel zwak en wordt er nauwelijks gecontroleerd. 90% van de kinderarbeid wordt toegestaan, bijvoorbeeld als het thuis gebeurt of als het minder dan zes uur per dag is. India kent diverse organisaties die zich inzetten voor de strijd tegen kinderarbeid. Ook is de internationale belangstelling in de media toegenomen en hebben diverse bedrijven al hun verantwoordelijkheid genomen en weigeren produkten of halffabrikaten af te nemen waar kinderarbeid aan te pas komt.

Onderwijs

De Indiase grondwet eist dat alle kinderen tussen 6 en 14 jaar basisonderwijs volgen. Voor de armen is onderwijs de belangrijkste manier om hun lot te verbeteren. Er zijn zeker successen te melden. Het aantal scholen en deelname aan het basisonderwijs vervijfvoudigde in de tweede helft van de vorige eeuw, maar hield geen gelijke tred met de explosieve bevolkingsgroei. Een kwart van de Indiase kinderen volgt geen onderwijs. De regionale verschillen zijn groot. In de meest arme deelstaten Bihar en Rajasthan zit nog niet de helft van de meisjes op school, terwijl in de zuidelijke staten de alfabetiseringsgraad hoog is. De scholen variëren van plattelandsschooltjes, waar nauwelijks onderwijsmateriaal aanwezig is en de leerkrachten vaak afwezig zijn, tot zeer goede privé-scholen voor de rijken. Op veel afgelegen plaatsen op het platteland zijn helemaal geen scholen. Lange tijd vonden veel arme Indiërs onderwijs van ondergeschikt belang; werken op het land werd als zinvoller gezien. Geïnspireerd door de opkomende middenklasse, die onderwijs ziet als een opstap naar een volwaardig bestaan, is in dat denken nu verandering gekomen.

Op het gebied van hoger onderwijs zijn ambitieuze plannen gerealiseerd. Het land profileert zich wereldwijd als centrum voor kennis en educatie. De kwailteit van het hoger onderwijs in India is relatief hoog. Het is steeds minder gericht op kennis vergaren en meer op het ontwikkelen van creativiteit en oplossen van problemen. Ook buitenlandse hoger-onderwijsinstellingen hebben India ontdekt. Jaarlijks gaan er honderdduizenden Indiase studenten in den vreemde studeren. Steeds meer westerse universiteiten gaan partnerships aan met instituten in India, waardoor de kwaliteit nog verder verbetert.

Gezondheidszorg

Jaarlijks sterven in India meer dan twee miljoen kinderen voor hun vijfde levensjaar. Er overlijden ongeveer 140.000 vrouwen aan complicaties rond de geboorte. De voornaamste oorzaak is het gebrek aan klinieken en verloskundigen op het platteland. Artsen en verpleegkundigen werken vooral in stedelijke gebieden, terwijl juist op het platteland de situatie het meest schrijnend is. Er werd de afgelopen jaren wel geïnvesteerd in de gezondheidszorg, maar de bevolkingsgroei deed dat weer teniet. De nadruk lag meer op economische ontwikkeling dan op de gezondheid van de mens. Bovendien is de Indiase gezondheidszorg de meest geprivatiseerde ter wereld. Meer dan 80% van het geld gaat naar de privésector. De afgelopen jaren is er weliswaar meer geld vrijgemaakt voor de verbetering van de zorg op het platteland, waar de deelstaten en dorpsraden meer macht krijgen om gezondheidsplannen in te voeren, maar als gevolg van de wijdverspreide bureaucratie en corruptie is het maar de vraag of het budget op de juiste plaats terechtkomt.