Hendrik Conscience en De leeuw van Vlaanderen

Hendrik Conscience en De leeuw van Vlaanderen 'De man die zijn volk leerde lezen' - dat is de uitspraak die men vaak over Hendrik Conscience hoort. In een tijd waarin nauwelijks enkele mensen konden lezen, schreef hij ontvoogdingsromans over de Vlaamse strijd in het Nederlands, maar evenzeer over het onrecht dat gewone mensen aangedaan wordt (bv. 'De loteling'). 'De leeuw van Vlaanderen' is het magnum opus van Conscience over de strijd van de Vlamingen tegen de Franse onderdrukkers in de dertiende en veertiende eeuw, uitmondend in de Guldensporenslag.

Inhoudsopgave


De jonge jaren van Hendrik Conscience

De vader van Hendrik Conscience, Pierre Conscience, was een Franse behanger-stoffeerder. Hij had degelijk onderwijs genoten en was een uitstekend tekenaar. Tijdens de woelige periode na de Franse Revolutie werd hij ingelijfd bij de Franse mariniers. In 1807 wordt hij eindelijk ontslagen uit het leger en gaat in Antwerpen wonen. Daar ontmoet hij Cornelia Balieu, met wie hij even later ook trouwt. Op 3 december 1812 wordt dan Henri (Hendrik) Conscience geboren. Het jongetje is zeer zwak, maar blijft toch in leven. Nauwelijks acht jaar later overlijdt zijn moeder. Zijn vader hertrouwt enkele jaren later, waarbij het gezin meerdere keren verhuist.

De Vlaamsgezindheid van Conscience valt op één enkel woord terug te brengen: flajut. Wanneer Hendrik iets fout deed schold zijn vader hem uit met dit woord. De soldaten van Napoleon gebruikten dit woord om de Vlamingen te kleineren tijdens de bezetting. Conscience beschouwde dit als een grote belediging én werd zich zo bewust van zijn nationaliteit. In 1830 sluit de nog jonge Conscience zich aan bij de Belgische opstand en gaat hij meevechten in de Kempen, tegen de Nederlanders van koning Willem I. In Balen wordt hij verliefd op een 17-jarige boerendochter. Later zal hij deze woelige jaren verwerken in meerdere romans, waaronder De omwenteling van 1830 en Geschiedenis mijner jeugd.

De eerste stapjes als schrijver

Het is tijdens zijn legerdienst dat hij voor het eerst begint te schrijven. Hij schrijft gedichten, in het Frans en niet in het Nederlands - opvallend voor een man die door de Vlaamse beweging als held wordt gezien, waarvan het eerste bewaard gebleven gedicht Antwerpen in 1831 is. In 1836 zwaaide hij af en kreeg hij een post als vertaler bij het provinciebestuur. Een tijd later neemt hij daar ontslag, om zo ongestoord te kunnen werken aan zijn magnus opus: De leeuw van Vlaanderen. Dit boek werd reeds in 1838 aangekondigd, maar werd pas een jaar later uitgegeven. In totaal zijn er 480 voorinschrijvingen om het boek te kopen, waarvan er 140 uit Nederland komen. Voor die tijd is dat een prestatie: Nederlandstalige literatuur bestond namelijk nog nauwelijks.

Met De leeuw van Vlaanderen begint de carrière van Conscience pas echt. Zijn reputatie en aanzien stijgen in dezelfde mate mee. Zo wordt in 1840 een gipsen borstbeeld van Conscience gemaakt door de kunstenaar Jan van Arendonck. Op 5 april van dat jaar krijgt Conscience de opdracht om een geschiedenis van België te schrijven, waarvoor hij 2000 frank ontvangt, wat in die tijd een echt fortuin was. In tegenstelling tot wat algemeen wordt aangenomen, was Conscience wel degelijk flamingant, maar ook aanhanger van de monarchie! Hij was zeker en vast geen voorstander van een aparte Vlaamse staat. Maar hij wou wel dat de Vlamingen meer rechten kregen en dat de cultuur zich in Vlaanderen kon ontwikkelen. In 1841 huwde hij met Maria Peinen.

Bron: dbnl.org, Wikimedia Commons (Publiek domein)Bron: dbnl.org, Wikimedia Commons (Publiek domein)

De leeuw van Vlaanderen: het magnum opus van Hendrik Conscience

De actualiteitswaarde van De leeuw van Vlaanderen kan nauwelijks overschat worden. Reeds bij de eerste uitgave van het boek had het een grote invloed: het was één van de weinige Nederlandstalige romans die in Vlaanderen uitgegeven werden. Veel mensen konden niet lezen, maar maakten kennis met het boek doordat anderen hen voorlazen. Zo wilden de analfabeten zelf ook leren lezen. Hieruit ontstond het gezegde dat ‘Hendrik Conscience zijn volk leerde lezen’.

Het graafschap Vlaanderen wordt uitgebuit door Frankrijk, waarbij de trotse Vlamingen als één volk opstaan tegen de onderdrukker. Ook hier profiteren de Fransen van de Vlaamse rijkdom (de extra belasting die de Brugse ambachtslieden elke zaterdag moesten betalen). De slogan ‘Wat Wals is, vals is’ wordt gebruikt om de opstand tegen de Franse onderdrukker vorm te geven. De Leeuw van Vlaanderen verwijst daarbij niet enkel naar de bekende leeuwenvlag, die men tegenwoordig vaak op wielerwedstrijden ziet opduiken, maar in de eerste plaats op de zoon van de graaf van Vlaanderen: Robrecht de Bethune. Hij leidt de Vlamingen tegen de oppermachtige Fransen: de strijd van een klein land tegen een machtige natie, de underdog tegen de geboren winnaar, David tegen Goliath. Ook het ‘goeden tegen de slechten-gevoel’ komt aan bod. Conscience schreef een psychologisch weinig uitgewerkte roman, waarin de goeden volledig goed zijn en de slechten volledig slecht zijn. Alle Vlamingen zijn goed en alle Fransen zijn slecht.

Hendrik Conscience heeft zeker en vast een grote invloed gehad met zijn magnus opus De leeuw van Vlaanderen (hoewel ik persoonlijk Jakob van Artevelde beter vind). Zo is het boek zelfs verfilmd, door Hugo Claus. In deze film speelt de (toenmalige) crème de la crème van de Vlaamse acteurs mee. Overigens was de Guldensporenslag (11 juli 1302) historisch niet zo'n belangrijke gebeurtenis. Enkele jaren later konden de Fransen de Vlamingen namelijk wel op de knieën dwingen. Wel van belang was het feit dat voor het eerst een ridderleger verslagen werd door een volksleger, een leger van gewone mensen - met de steun van een aantal cavaleristen.

De laatste jaren van Hendrik Conscience: zorgen op privévlak, literaire hoogtepunten

Conscience legt zich nu professioneel toe op het schrijven, maar moet door geldgebrek toch een job aannemen: in 1856 werd hij arrondissementscommissaris in Kortrijk. De boeken die hij in deze periode schrijft (b.v. Bella Stock) hebben een meer burgerlijk karakter. Deze boeken zijn niet langer radicaal katholiek noch strijdend Vlaamsgezind. Jakob van Artevelde is een ander, zeer bekend boek, uit deze periode, over de Gentse redenaar en politicus Artevelde, die op het toppunt van zijn carrière vermoord werd. In 1850 verschijnt dan De loteling, waarin de wantoestanden in het leger (rijken moesten geen dienstplicht doen als ze genoeg betaalden) aangeklaagd worden.

In 1869 werd Conscience conservator van het Wiertzmuseum in Brussel. Dit is een museum voor de (omstreden) Belgische kunstenaar Antoine Wiertz, een schilder uit de romantiek. De twee zonen van Conscience overlijden veel te vroeg, maar op literair gebied staat Conscience er weer helemaal: De kerels van Vlaanderen verschijnt in 1871. Conscience lijdt echter aan een maagkwaal, die maar blijft aanslepen. Dit weerhoudt hem er niet van nog enkele boeken te schrijven, waarvan het laatste (Geld en adel) in 1881 verschijnt. Twee jaar later, op 10 september 1883, overlijdt ‘de man die zijn volk leerde lezen’ aan zijn maagkwaal. Hij werd 71 jaar.
© 2015 - 2020 Jan80, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Van 1 tot 11 juli viert Vlaanderen feestVan 1 tot 11 juli viert Vlaanderen feestSinds 2002 viert Vlaanderen de eerste elf dagen van juli feest om de Guldensporenslag van 1302 te herdenken. De aansteke…
Waarom mensen in een andere taal schrijvenHet lijkt vanzelfsprekend dat je schrijft in je moedertaal. Toch zijn er schrijvers die een andere taal hanteren, dan di…
De Slag bij Ane - 28 juli 1227De Slag bij Ane - 28 juli 1227Op 28 juli 1227 vond er een veldslag plaats bij het dorp Ane in Overijssel. Deze slag ging tussen enerzijds een leger da…
Sterrenbeeld Leeuw (Leo)De Leeuw is een enorm krachtig teken in de dierenriem, vol van trots en zelfvertrouwen. Het sterrenbeeld Leeuw wordt in…

Helden uit WO II: Veldmaarschalk Erwin RommelHelden uit WO II: Veldmaarschalk Erwin RommelVeldmaarschalk Erwin Rommel was gedurende de Tweede Wereldoorlog een held van het gehele Duitse volk. Roemrucht zijn de…
Korte biografie van de Vlaamse schrijver Hugo ClausKorte biografie van de Vlaamse schrijver Hugo ClausHugo Claus is voornamelijk bekend als auteur van het in 1983 verschenen 'Het verdriet van België', een van de meeste ver…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: L. Tuerlinckx/J. Franck., Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • CONSCIENCE, H., De leeuw van Vlaanderen, Uitgave Het laatste nieuws, Leuven, 368 pagina’s
  • WILLEKENS, E., Hendrik Conscience en zijn tijd, Stichting Mercator-Plantijn, Antwerpen, 346 pagina’s.
  • http://users.pandora.be/louis.jacobs/Conscience.htm
  • http://www.degrootstebelg.be/dgb_master/100belgen/dgb_conscience_hendrik/index.shtml
  • Afbeelding bron 1: dbnl.org, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Reageer op het artikel "Hendrik Conscience en De leeuw van Vlaanderen"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Jan80
Laatste update: 31-10-2019
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Biografie
Bronnen en referenties: 6
Schrijf mee!