InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Biografie > De schilderkunst van Morandi: abstractie vanuit de realiteit

De schilderkunst van Morandi: abstractie vanuit de realiteit

De schilderkunst van Morandi: abstractie vanuit de realiteit Zelden zal een kunstenaar zo één zijn geweest met zijn geschilderde onderwerpen als de Italiaanse kunstenaar Giorgio Morandi. Te midden van de objecten voor zijn stillevens en met het uitzicht uit zijn raam voor zijn landschappen leefde hij in een bijna onwerkelijke werkelijkheid.

Levensloop

Giorgio Morandi werd op 7 juli 1890 geboren in Bologna als oudste van een gezin met acht kinderen. Na een heel gewone jeugd ging hij op zijn zestiende bij het import-exportbedrijf, waar ook zijn vader werkzaam, was aan de slag. Hij hield het er niet lang vol en schreef zich in 1907 in voor de Kunstacademie in zijn woonplaats. Beïnvloed door met name Cézanne schilderde hij zijn eerste stillevens en landschappen. Hij bleef tot 1913 op de Kunstacademie, waarna hij als kunstenaar verder ging. Daarnaast was Morandi, gedwongen door geldgebrek, vanaf 1914 tekenleraar op verschillende lagere scholen in Bologna. Ondertussen was de Eerste Wereldoorlog uitgebroken en daarom nam hij in 1915 dienst in het leger. Geregeld zwaar ziek in deze periode, ging het grootste gedeelte van de oorlog langs hem heen. Wel bleef hij, voor zover zijn gezondheid dat toeliet, werkzaam als tekenleraar. In de periode 1926 - 1927 werd hij zelfs benoemd tot directeur kunstzaken voor alle lagere scholen in zijn regio. Deze aanstelling beviel hem echter niet en daarom pakte hij zijn oude functie weer op. Tot 1930 zou Morandi als tekenleraar aan de lagere scholen verbonden blijven. In 1930 werd hij professor in de grafische technieken aan de Kunstacademie van Bologna, waardoor hij van een vast inkomen verzekerd was. Deze functie bekleedde hij tot aan zijn pensioen in 1956.

Hoewel hij een tijdje in Rome woonde en werkte, was Morandi uitermate verknocht aan zijn geboortestreek. Hij verwierf zich daar een eigen studio, een woonkamer met slechts één raam dat uitkeek op een binnenplaats met bomen van middelgrote afmeting. Hier sliep hij op een campingbed, had hij een tekentafel/bureau, een boekenkastje, zijn ezel en langs de wanden planken vol alledaagse objecten. Hij leefde hier steeds meer als een soort kluizenaar met zijn drie zussen en verliet Bologna zelden. De omgeving inspireerde hem tot het schilderen van zijn stillevens en landschappen, die een meditatieve stilte uitstralen. Morandi stierf in 1964. Tijdens zijn leven nam hij deel aan verschillende belangrijke –internationale – tentoonstellingen en won hij een aantal belangrijke kunstprijzen.

Uitgangspunt voor zijn schilderijen

In 1914, na zijn opleiding aan de Kunstacademie, sluit het werk van Morandi aan bij het Kubisme, totdat hij met andere moderne kunststromingen in aanraking komt: het Futurisme en de Italiaanse metafysische schilderkunst. Zijn stillevens uit deze periode beschouwt hij niet als een onderwerp maar als een techniek. Net als zijn voorbeeld De Chirico beeldt hij eenvoudige voorwerpen uit in een onbestemde ruimte, die hij laat beschijnen door een hard zijlicht. Vanaf 1920 keert de invloed van Cézanne, die tijdens zijn opleiding aan de Kunstacademie al merkbaar was, weer terug in zowel zijn stillevens als zijn landschappen. Dit betreft vooral de benadering van zijn onderwerpen; verder ontwikkelt Morandi met name vanaf 1936 een geheel eigen stijl. Al is het de periode dat Mussolini aan de macht is, Morandi ondervindt geen problemen met diens regime. Aanvankelijk grijpt ook hij, net als zijn collega-kunstenaars en geheel in lijn met wat het regime voor ogen staat, terug op de kunst van de Italiaanse klassieken. Daarna bepaalt hij zijn eigen koers met een heel eigen kleurgebruik van veel aardekleuren en wit. Menselijke figuren komen in zijn werk niet voor. Zowel in zijn landschappen als zijn stillevens laat hij de contouren vervagen, door vlakken tegen elkaar te plaatsen en in elkaar te laten vervloeien. Hoewel Morandi’s werk hierdoor erg tweedimensionaal is, weet hij door een optimaal gebruik van vorm en restvorm toch een mysterieuze diepte te creëren. In sommige werken zijn de geschilderde objecten nauwelijks herkenbaar. De relatie tussen en de ordening van de geschilderde voorwerpen is wel belangrijk: vorm en tussenvorm, onder en boven en voor- en achtergrond spelen een rol. Vooral in zijn tekeningen komt dit duidelijk naar voren. Objecten komen uit de schaduw naar voren of lossen op door de gebruikte ijle lijnen. In de schilderijen lijken voorwerpen soms te zweven in plaats van te staan in hun verstilling.

Wanneer in een later stadium abstracte kunst populair is, wordt Morandi lange tijd als een conservatieve schilder gezien. Zijn stillevens met flessen, kannen en vazen ervaart men als te figuratief. Pas laat in de 20e eeuw wordt dit beeld bijgesteld en zijn zijn critici zich bewust van de abstractie waarin het spel van vorm en restvorm resulteert. Want al ontleent Morandi zijn onderwerpen aan de werkelijkheid, die werkelijkheid is niet zonder meer waarneembaar in zijn werk.
De volgende uitgangspunten over het waarnemen van de werkelijkheid spelen een belangrijke rol in het werk van Morandi.
  • Alles wat hij schildert heeft te maken met visuele ervaring: achter het eenvoudige volume van flessen en vazen in zijn stillevens kan het oog een andere, tweede werkelijkheid met zijn eigen kenmerken waarnemen. Hij laat het overbodige weg en komt juist daardoor en door zijn beperkte kleurgebruik tot de kern van zijn eenvoudige onderwerpen.
  • Morandi maakt gebruik van de traditie en erfenis van het kunsthistorische verleden, getuige de tijdloosheid van zijn werk. Ook hier speelt de invloed van met name Cézanne weer een grote rol. Morandi spreekt van een zogenaamde werkelijkheid als hij de werkelijkheid bedoelt, waarbij hij de natuur niet beschouwt als iets wat er eenvoudig is, maar als het resultaat van kijken en elke keer opnieuw beschouwen. En waar de natuur zelf geen orde schept, neemt de kunst die taak over door haar visuele benadering en bezinning 'sur le motif'.

Toen Morandi uiteindelijk diverse kunststromingen achter zich liet, werkte hij vooral met tonaliteit (het beeld dat kleurverhoudingen en schakeringen in tint, licht en donker oproepen) in zowel zijn landschappen als in zijn stillevens. Zijn landschappen behandelde hij hierbij min of meer als stillevens. Met zijn manier van werken wilde Morandi meer greep op de werkelijkheid krijgen. Zelf zei Morandi hierover: 'Het enige wat mij in de zichtbare wereld interesseert zijn ruimte, licht, kleur en vorm.' Daarom deed Morandi weinig met de textuur (stoffelijke kenmerken) van zijn onderwerpen. Naast tal van schilderijen met vooral stillevens, maar ook landschappen in olieverf, is ook Morandi’s werk op papier belangrijk.

Werken op papier: ets, aquarel en tekening

Zonder speciale opleiding deed Morandi in 1911 een eerste poging tot etsen met behulp van oude handleidingen. Hij bleek succesvol op dit vlak, vandaar het docentschap dat hij hiervoor later aangeboden kreeg. Vooral eind jaren ’20 – begin jaren ’30 ontstaan veel etsen. De gebruikte motieven komen overeen met zijn overige werk: stillevens en landschappen. In de etsen speelt de verhouding licht – donker een belangrijke rol. Ook hier geldt weer de uitspraak ‘Nothing is more abstract than the visible world’. In tegenstelling tot een kunstenaar als Rembrandt beperkt Morandi zich slechts tot één afdruk van een ets, in plaats van verschillende staten. Kenmerkend voor zijn etsen zijn de lijn, de toon van de etsplaat (de inkt wordt niet overal helemaal van de plaat geveegd) en het papier, dat meestal handgeschept is in diverse lichte tinten. In sommige gevallen laat Morandi binnen een contour alle arcering weg, waardoor zijn onderwerp uit de omgeving naar voren springt. Daarnaast maakt hij veel streep- en kruisarceringen.

De aquarel moet bij Morandi niet gezien worden als een voorstudie, maar als een zelfstandige werk. De meeste ervan maakte hij in de laatste acht jaar van zijn leven, na zijn pensionering als docent. Maar ook in zijn jonge jaren heeft Morandi in aquarel gewerkt; in 1915 schilderde hij vrouwenfiguren à la De baadsters van Cézanne; dit stond in duidelijk contrast met zijn werk in olieverf. In de jaren daarna maakt Morandi, door ziekte en zijn drukke bestaan als tekenleraar, weinig werk, laat staan aquarel. Als hij toch tijd vindt om te werken, maakt hij wel een paar stillevens in aquarel. In de aquarels maakt de hoeveelheid aan overlapping het moeilijk de objecten van elkaar te onderscheiden. Zo creëert Morandi abstractie vanuit de realiteit. Contourlijnen laat hij weg; ook hier is het kenmerkende voor zijn composities de nadruk op de tweedimensionaliteit. In 1946 maakt Morandi zijn eerste landschappen in aquarel, waarbij hij vooral de relatie tussen huis en vegetatie weergeeft en het contrast tussen deze beide (geometrische tegenover organische vormen). Hiervoor gebruikt hij voornamelijk het uitzicht vanuit zijn atelierraam.

Ook in zijn tekeningen is weer sprake van een hoge mate van abstractie, misschien nog wel meer dan in zijn andere werk. Omdat potlood beperkter is dan olieverf, laat Morandi dikke contourlijnen weg. Door het ontbreken van dikke lijnen, komt de achtergrond naar voren en lijken vormen in het niets op te lossen. Ook hier winnen de tussenvormen aan belangrijkheid: het worden zelf objecten. Hoewel Morandi rechtshandig was, tekende hij af en toe expres met links om de lijnen wat meer vibratie te geven. De vroegste tekeningen zijn landschappen, later volgen stillevens of slechts dunne omtreklijnen of met eenvoudige arcering of een combinatie hiervan.

Net als de aquarels zijn de tekeningen van Morandi op zichzelf staande werken; het zijn geen voorstudies voor werken met andere materialen. Het gaat dan om de tekeningen die hij maakt vanaf het midden van de jaren '50; zijn tekeningen in de jaren daarvoor waren wel voorstudies voor zijn schilderijen en etsen. Toen Morandi eenmaal begon met het maken van deze autonome tekeningen, was de productie ervan niet meer te stuiten. In de laatste vier jaar van zijn leven maakte hij meer dan achthonderd tekeningen, van 1912 tot 1940 waren dat er hooguit acht!

Waar te zien?

Met enige regelmaat worden er internationale tentoonstelling en het werk van de kunstenaar gewijd. Momenteel toont het Paleis voor Schone Kunsten en Brussel - Bozar - t/m 22 september 2013 een overzichtstentoonstelling met ruim honderd werken in de diverse genres, stijlen en technieken die Morandi heeft beoefend.
© 2009 - 2017 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Wassily KandinskyDe schilder Wassily Kandinsky wordt wel gezien als een van de vaders van de moderne schilderkunst en de grondlegger van…
Giorgio Armani, van medicijnen tot modeGiorgio Armani, van medicijnen tot modeGiorgio Armani werd op 11 juli 1934 te Piacenza in Italië geboren. Aanvankelijk wilde hij arts worden en studeerde daadw…
Schilderkunst in de twintigste eeuwIn de 20ste eeuw, kenden we een belangrijke evolutie in de schilderkunst. Hoewel deze evolutie vrij geleidelijk ging, ku…
De impressionist Alfred SisleyDe van oorsprong Engelse Sisley maakte deel uit van de kern van de groep impressionisten die de schilderkunst in de nege…
Geologische abstractie: kunst van Lambertus (Bart) de JongGeologische abstractie: kunst van Lambertus (Bart) de JongLambertus (Bart) de Jong (1919-2005) werd in Amsterdam geboren als zoon van een kleermaker. Al op jonge leeftijd wilde h…
Bronnen en referenties
  • Giorgio Morandi: Paintings, Watercolours, Drawings, Etchings; edited by Ernst-Gerhard Güse and Franz Armin Morat, Prestel 1999
  • www.bozar.be

Reageer op het artikel "De schilderkunst van Morandi: abstractie vanuit de realiteit"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 01-09-2013
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Biografie
Bronnen en referenties: 2
Schrijf mee!