InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Biografie > Jan Toorop geportretteerd

Jan Toorop geportretteerd

Jan Toorop geportretteerd De Nederlandse kunstenaar Jan Toorop liet in zijn werk de verschillende kunstvormen van zijn tijd samenkomen. Rond 1900 leverde hij een belangrijke bijdrage aan kunstenaarskringen in Brussel, Parijs en Londen. Zijn biografie beperkt zich daarom niet tot de landsgrenzen.

Indië en Nederland

Dat begint al met zijn geboorte in 1858 in het voormalig Nederlands-Indië: Jan is half-Indisch. In 1869 vertrekt hij uit Indonesië vanwege zijn schoolopleiding in Nederland; Den Haag wordt zijn nieuwe woonplaats. Zijn verhuizing belemmert hem niet bij zijn blijvende fascinatie voor het oosterse.

In 1880 komt hij terecht op de Academie voor de Beeldende Kunsten in Amsterdam. Na contacten in Den Haag met de schilders van de Haagse School ontmoet hij nu August Allebé, Jan Veth en Antoon Derkinderen en Willem Witsen. Hij legt zich tevens toe op beeldhouwkunst en kunstnijverheid en raakt ook bevriend met schrijvers als Kloos, Verwey en Gorter en de componist Diepenbrock.

Brussel en Toorops vriendenkring

In 1882 vertrekt Toorop samen met Derkinderen naar Brussel. Daar wordt hij in 1883 lid van L'Essor, een vereniging van beeldende kunstenaars. In 1884 wordt hij - nog steeds in Brussel - lid van Les XX (Groupe des Vingts), de erfgenaam van L'Essor; ook reist hij naar Londen en Parijs.

Toorop raakt bevriend met Theo van Rijsselberghe, James Ensor, Fernand Khnopff, Georges Lemmen, Henry van de Velde en andere kunstenaars. Toorops werk wordt beïnvloed door deze vriendschappen: zo leert hij onder invloed van Ensor werken met het paletmes, een attribuut dat hij constant is blijven gebruiken. Ook zijn kleurgebruik is door Ensor beïnvloed: gewaagde felle tinten plaatst hij op doek naast elkaar.

Toorop werkt vooral aan portretten die impressionistisch aandoen en een zware achtergrond hebben. In 1884 leert Toorop ook in Brussel zijn toekomstige echtgenote kennen, de Engelse Annie Hall.

Het jaar 1885

In 1885 exposeert Toorop voor het eerst met Les XX. De tentoonstellingen van deze groep gaan gepaard met tal van culturele activiteiten, die Toorop allemaal bijwoont. Hij werkt veel aan portretten in olie en aquarel. Als hij naar Annie in Engeland reist, maakt hij kennis met het werk van de schilder Whistler. Naar aanleiding van zijn Engelse ervaringen schildert Toorop Londense taferelen, intieme huiselijke familietaferelen, maar ook typisch Nederlandse werken, deels impressionistisch, deels pointillistisch. Net als de impressionisten liet Toorop in deze periode de contour vaak achterwege. Door Whistler leert hij de oneindige variatie van het wit kennen.

Impressionisme en pointillisme: 1885 - 1889

De stijlen en verblijfplaatsen van Toorop wisselen zich in deze periode af: van werken met het paletmes geschilderd tot gepointilleerde werken in stippen, van een verblijf in België en Nederland tot in Engeland. Zijn pointillisme is echter wel somberder dan bij zijn Franse collega's.

In 1886 trouwt Toorop met Annie Hall. In 1887 is hij tijdelijk bijna blind en doodziek door een geslachtsziekte; hoewel hij snel herstelt, houdt hij hier blijvende gevolgen aan over. Zijn eerste dochtertje sterft kort na haar geboorte.

Nog altijd pikt hij veel op uit het werk van zijn vele (buitenlandse) vrienden; hij speelt ook regelmatig - en zeker niet onverdienstelijk - piano met beroemde musici. De thematiek van zijn schilderijen neigt naar het naargeestige en staat veelal in verband met arbeiders, zwervers en armlastigen.

In 1889 ontmoet Toorop in Engeland Morris. Hij is erg onder de indruk van diens Arts and Crafts Movement; het werk van de Pre-Raphaeliten (op de lange bossen haar van de figuren na) wijst hij echter af. Morris neemt de Middeleeuwse Gotiek als uitgangspunt: geen scheidslijn tussen vrije en toegepaste kunt. In Nederland betekende Toorop veel voor de popularisering van deze opvattingen. Hij bereidt een tentoonstelling van Les XX in Amsterdam voor.

In 1890 gaat Toorop in Katwijk aan Zee wonen, waar hij kennis maakt met de literatuur van de Tachtigers

Het symbolisme

Rond 1885 werd in Frankrijk afstand genomen van het materialisme en vond, gevoed door lectuur die naar het bovenzinnelijke en esoterische verwees, een terugkeer plaats naar de eigen gedachtenwereld. De symbolisten zochten naar een vervanging van het waarneembare, naar het comprimeren van tal van begrippen in één enkele voorstelling. Het leek hen zinvol feiten uit het dagelijks leven een meer algemene betekenis te geven door ze te associëren met andere zaken: een getal, een figuur, een dier, een bepaald soort licht, een bloem of een gefantaseerde verschijning, die aan de onderwerpen een diepere en dikwijls verheven inhoud verlenen. De meeste van de symbolen kwamen van oudsher al voor en hebben oorspronkelijke een verbinding met de aarde of één van de andere elementen. Kunstenaars als Wagner, Freud, Moreau en Verlaine werden aangetrokken door het symbolisme.

Toorop was door zijn eigen ziekte en de dood van zijn dochtertje bijzonder ontvankelijk voor het symbolisme en langzamerhand raakte zijn werk met symbolistische eigenaardigheden doordrenkt. Zijn bekendste werk in deze stijl is Les Rôdeurs, de Vagebonden. Het werk is een tekening, maar door de combinatie van de vele technieken (potlood, krijt, waskrijt, pastel en inkt) krijgt het bijna het effect van een schilderij. Toorop haalt voor zijn symbolistische werken veel inspiratie uit de literatuur. Hij exposeert zijn werken veelvuldig.

De beroemdste symbolistische werken zijn:
  • les Rôdeurs (rond 1890);
  • De Tuin der Weeën (idem);
  • O Grave, Where is thy Victory (1892);
  • De Jonge Generatie (idem);
  • De Drie Bruiden (1893);
  • Fatalisme (idem).

In het symbolisme van Toorop valt zijn dualisme te herkennen: goed tegenover kwaad, zuivere liefde tegenover wellust, de strijd tegen het onontkoombare tegenover het noodlot. Het werk toont vol, zowel inhoudelijk als qua voorstelling. Hier werkte ook zijn Indische achtergrond sterk aan mee, zowel door de wajangachtige serafijnen (te zien aan de armen van zijn figuren) als door de overvolle uitwerking van de voorstelling.

In 1891, het jaar waarin zijn dochter Charley werd geboren, richtte Toorop de Haagse Kunstkring op en in 1892 organiseerde Toorop tevens de eerste eenmanstentoonstelling van Van Gogh (waar niemand verder iets in zag).
Na 1894 komen er nog weinig symbolistische werken tot stand, behalve De Sphinx in 1897.

Grafiek

Behalve als symbolist ontwikkelt Toorop zich in de jaren '90 ook als de maker van grafisch werk met een totaal ander karakter. In de lithografie, vooral bij het maken van affiches, is dan sprake van een stijl die naar de Art Nouveau of Jugendstil neigt. In totaal maakt Toorop ongeveer 84 grafische producten, grotendeels ontstaan tussen 1892 en 1908 (10 houtsneden, 22 litho's en 48 droge-naaldbewerkingen). Heel bekend is zijn affiche voor de Delfse slaolie, in de volksmond 'de slaoliestijl' genoemd. Toorop maakte dit affiche, waar golvende lijnen het beeld bepalen, in 1894. Nog altijd wordt het als het Nederlandse voorbeeld van de Art Nouveau of Jugendstil beschouwd.

In de jaren '90, tegelijkertijd met de opkomst van het symbolisme, krijgt 'de lijn' meer en meer speciale aandacht. De bij de impressionisten ontbrekende contour wordt nu juist een doel op zich.

Toorop onderscheidt verschillende lijnsoorten: bewegelijke en onrustige lijnen schrijft hij een duistere macht toe. Hij spreekt hierbij over gillijnen en nijdige-lijnen, geen van beide dus bedoeld om een positieve gedachte kenbaar te maken.

Het grafisch werk van Toorop kent ook veel portretten, vele van bekende tijdgenoten of zijn vaste modellen. Wat hieraan opvalt, is dat de portretten meestal en face of en profil getekend zijn en zelden en trois-quarts. Vooral het profielportret had Toorops voorkeur.

Boekomslag voor Psyche van Couperus / Bron: Jan Toorop, Wikimedia Commons (Publiek domein)Boekomslag voor Psyche van Couperus / Bron: Jan Toorop, Wikimedia Commons (Publiek domein)
Vanaf 1896 wordt het grafisch werk ook gebruikt voor boekillustraties, met name voor de boeken van Louis Couperus. Echte belangstelling voor typografie legde Toorop hierbij niet aan de dag: hij maakte van alles een vlak met een tekening.
Vanaf 1897 brengt Toorop twintig jaar lang de zomers door in Domburg.

Duitsland, Wenen, Nederland en de overgang tot het katholicisme in 1905

Rond de jaren '90 was Toorops werk ook erg geliefd in Duitsland en werd het daar veel geëxposeerd.
Vermoedelijk heeft het werk van Toorop ook Klimt, voorzitter van de Wiener Secession, beïnvloed (samen met het werk van Khnopff) en omgekeerd, hoewel Klimt en Toorop elkaar vermoedelijk nooit ontmoet hebben. Het meeste succes had Toorop op de Secession van 1902, waar hij 23 werken voor instuurde en waar hij een eigen zaaltje kreeg.

Ondertussen maakte Toorop in Nederland weer nieuw werk, waaronder een aantal pointillistische werken in de jaren 1898 - 1900. Zijn werk werd tentoongesteld in een door hem zelf ontworpen barak in Domburg, waar hij nog altijd de zomer doorbracht. De rest van het jaar bracht hij door in Katwijk, waar Berlage een huis voor hem ontworpen had. De inwoners van beide plaatsen stonden dikwijls model voor zijn portretten en taferelen, duinlandschappen en zeestukken. Toorop kwam niet meer tot veel reizen, mede vanwege een helse pijn in zijn been, maar werkte wel stug verder.

Zijn voorliefde voor de toegepaste kunst werd nu ook door Berlage gewaardeerd; die kende de tegels en grotere keramieken die Toorop maakte en vroeg hem om tegeltableaus voor de Nieuwe Beurs in Amsterdamte maken. Hierbij kreeg Toorop meer opdrachten van Berlage dan hij uitvoerde, waarvan enkele belangrijke bewaard zijn gebleven. Deze tableaus werden rond 1903 gekenmerkt door de strakke lijn, die zijn werk niet lang daarna ging overheersen.

In 1902 stond Toorop op het punt van scheiden. De scheiding ging niet door, maar zijn huwelijk was niet langer gelukkig. Wel kwam er een zeker evenwicht, toen zowel Toorop als zijn echtgenote beiden eenmaal rooms-katholiek waren. In 1905 werd Toorop katholiek gedoopt. Hier komen Toorops geheimzinnige Indische wereld en de ordening en organisatie van het katholicisme samen. In 1904 ging Toorop in Amsterdam wonen.

De Nijmeegse jaren 1908 - 1916

In deze jaren strijkt Toorop neer in het katholieke Nijmegen en gaat over tot het maken van katholieke kunst. Hij tekent veel portretten van vooraanstaande geestelijken, werkt door aan zijn keramieken voor Berlage en andere vormen van toegepaste kunst. Daaronder valt onder meer een opdracht voor een glas-in-loodraam voor een kerk, het Apostelraam.

Rond 1910 raakt zijn been meer en meer verlamd en komt Toorop in een soort rolstoel terecht.

In 1912 gaat zijn geliefde dochter Charley vanwege haar huwelijk het huis uit; zij wordt een beroemd kunstenares.
Ook raakt Toorop nauw bevriend met Miek Janssen, die vele malen door Toorop geportretteerd zal worden. Het gaat hierbij ook vaak om werken waarop de Belgische oorlogsvluchtelingen, met wier lot Toorop zeer begaan is, staan afgebeeld.
In 1916 gaat Toorop in Den Haag wonen.

Terug naar Den Haag

In Den Haag werkt Toorop aan een opdracht voor 14 kruiswegstaties om een kerk op te sieren en gaat hij verder met het maken van portretten. In 1918 wordt zijn zestigste verjaardag uitgebreid gevierd. In de jaren 1921 - 1927 staat de portretkunst centraal. Hij maakt een aantal belangrijke werken, waaronder het beroemde portret van koningin Emma in 1923.
Toorop sterft in 1928.
© 2009 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Picasso’s ‘Laatste Momenten’De meeste artiesten, in welke kunstrichting ook, tonen reeds staaltjes van hun aangeboren talent in hun jeugd en jonge j…
Charley Toorop - Eigenzinnige Expressionistische SchilderesCharley Toorop - Eigenzinnige Expressionistische SchilderesCharley Toorop, een eigenzinnige schilderes in de Nederlandse schilderkunst, was één van de belangrijkste expressionisti…
Het symbolisme en zijn tijdRond het midden van de 19e eeuw ontstond het symbolisme als reactie op het waardenvrije vooruitgangsdenken. De filosofie…
Schilder inschakelen is voor een betere kwaliteitSchilder inschakelen is voor een betere kwaliteitTen onrechte wordt vaak gedacht dat iedereen zelf zijn huis goed kan schilderen, het is echter wel een vak apart. Iedere…
Huis zelf schilderen bespaart geldHet laten schilderen van uw huis kan u duizenden euro’s kosten. U kunt de klus zelf voor uw rekening nemen, maar weet wa…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Willem Witsen, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Jan Toorop, een kennismaking; Victorine Hefting - Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam 1989.
  • Afbeelding bron 1: Jan Toorop, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Reageer op het artikel "Jan Toorop geportretteerd"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 29-03-2011
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Biografie
Bronnen en referenties: 3
Schrijf mee!