InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Biografie > Paula Modersohn-Becker, kunstenaarsbiografie

Paula Modersohn-Becker, kunstenaarsbiografie

Paula Modersohn-Becker, kunstenaarsbiografie Paula Becker (1876 – 1907) wilde al op jonge leeftijd kunstenares worden. Ze zette door en wist haar doel te bereiken. Een aantal jaren leefde en werkte zij – in de kunstenaarskolonie Worpswede – naast haar echtgenoot, de kunstschilder Otto Modersohn. Hier stierf zij op jonge leeftijd. Haar omvangrijke oeuvre werd na haar overlijden alsnog op waarde geschat.
Boerenkind op roodgeruit kussen, ca. 1904, olieverf op doek / Bron: Paula Modersohn-Becker, Wikimedia Commons (Publiek domein)Boerenkind op roodgeruit kussen, ca. 1904, olieverf op doek / Bron: Paula Modersohn-Becker, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Jeugdjaren

Nadat Paula in Dresden als derde kind in een niet onbemiddelde familie was geboren en opgegroeid, verhuisde het gezin Becker in 1888 naar Bremen. De familie onderhield hier veel kunstzinnige contacten. Paula voltooide er haar schoolopleiding, waarna ze naar Engeland afreisde, om daar zeven maanden bij een tante te logeren. In Engeland begon ze in 1892 met het volgen van teken- en schilderlessen.
Haar ouders vonden het geen enkel punt om privé-tekenlessen voor hun kind te betalen, maar waren minder gecharmeerd van de gedachte dat hun dochter kunstenares wilde worden. Toch zou haar vader uiteindelijk de kunstenaarsopleiding van zijn dochter bekostigen. Wel stelde hij – na haar terugkeer naar Duitsland – de eis dat zijn dochter eerst een onderwijsbevoegdheid moest halen, voor ze aan een schilderstudie kon beginnen. Want al was het gezin niet onbemiddeld, Paula zou in haar eigen levensonderhoud moeten voorzien. Van 1893 tot 1895 studeerde Paula Becker daarom eerst in Bremen voor onderwijzeres én volgde ze alvast privé-schilderlessen, waarna ze zich van 1896 tot 1898 in Berlijn aan een kunstenaarsopleiding kon wijden.

Ondertussen bleef het buitenland trekken. In 1897 reisde Paula naar Wenen, ook ging ze naar Noorwegen en verschillende keren voor langere tijd naar Parijs, waarbij haar vader ook weer haar eerste reis daarheen in 1900 deels betaalde.
Tussen al het reizen en haar lessen door trok Paula in 1897 voor de eerste maal naar de kunstenaarskolonie Worpswede, waar ze – ook op kosten van haar vader – schilderlessen nam bij Fritz Mackensen. In 1898 vestigde ze zich in Worpswede. Ze maakte er kennis met de kunstschilder Otto Modersohn, met wie ze later in het huwelijk zou treden.

Huwelijk met Otto Modersohn

Jong meisje met stohoed en bloem, 1902, olieverf op doek / Bron: Paula Modersohn-Becker, Wikimedia Commons (Publiek domein)Jong meisje met stohoed en bloem, 1902, olieverf op doek / Bron: Paula Modersohn-Becker, Wikimedia Commons (Publiek domein)
Otto Modersohn (1865 – 1943) hoort met Mackensen en een aantal andere kunstenaars tot de oprichters van de kunstenaarskolonie Worpswede in 1889. Hij vond de inspiratie voor zijn landschappen en portretten bij Cézanne, Böcklin en de School van Barbizon. Modersohn trouwde in Worpswede voor de eerste maal; dit huwelijk bracht een dochter voort.
Na hun kennismaking in Worpswede ontmoette Modersohn Paula Becker in 1900 opnieuw in Parijs. Tijdens zijn verblijf daar overleed zijn echtgenote en keerde Otto spoorslags terug naar Duitsland. Korte tijd erna zou Paula hem naar Worpswede volgen, fysiek uitgeput door het harde werken en haar zuinige leefwijze in Parijs. De twee brachten veel tijd samen door, verloofden zich al snel en trouwden in 1901.

Paula probeerde zich zo goed mogelijk van haar taak als huisvrouw en stiefmoeder te kwijten, maar wijdde zich het liefst aan het schilderen. Tegen de huwelijkse relatie van het echtpaar Modersohn wordt op twee manieren aangekeken.

Ondergeschikte echtgenote...

Enerzijds zou Paula Becker zich door haar huwelijk met Otto Modersohn financieel verzekerd weten voor de toekomst, al was er geen sprake van dat ze haar artistieke ambities hiervoor wilde opgeven. In elk geval vrijwaarde het huwelijk haar van een betrekking als gouvernante.
Omdat ze als kunstenaar een eigen richting insloeg, zou ze in kunstzinnig opzicht door haar echtgenoot niet echt serieus genomen zijn. Feit is dat hij in zijn dagboek zijn beklag deed over de – in zijn ogen – fouten en tekortkomingen in haar kunst. Daarbij voegde hij eraan toe, dat zijn vrouw zich afsloot voor advies.

of stimulerende echtgenoot?

Anderzijds heeft de mening postgevat dat er sprake was van een op zijn minst gelijkwaardige relatie tussen Otto Modersohn en zijn echtgenote. Aanvankelijk werkten ze zelfs veel samen, waarbij hij haar alle ruimte bood zich te ontwikkelen. Die samenwerking verviel toen Paula beïnvloed werd door de moderne kunst van de avant-garde, waarmee ze tijdens haar reizen naar Parijs in aanraking kwam.
Diverse malen verruilde ze het dorpse Worpswede voor het mondaine Parijs, waar ze dan langere tijd verbleef en zich laafde aan het moderne kunstklimaat en de contacten met de kunstwereld. De uitwerking hiervan was in haar schilderijen terug te vinden en werd goed ontvangen door Otto, die haar stimuleerde haar eigen weg te gaan en haar werk veel beter vond dan dat van zijn collegakunstenaars uit Worpswede. Modersohn leek zich neer te leggen bij de rol van ondergeschikte partner binnen de relatie en erkende zijn echtgenote, in kunstzinnig opzicht, als zijn meerdere.

Tijdelijke breuk, zwangerschap en overlijden

Hoe het ook zij, het paar groeide uit elkaar en Paula verruilde Worpswede opnieuw voor Parijs; een scheiding leek onvermijdelijk en was in haar optiek zelfs een feit. Ditmaal bleef Paula een jaar weg, met de bedoeling zich definitief in Parijs te vestigen. Otto reisde zijn vrouw echter achterna naar Parijs en samen bracht daar met haar een aantal maanden door. Toen ze uiteindelijk samen terugkeerden naar Worpswede was Paula in verwachting. Haar kinderwens leek in vervulling te gaan, het huwelijk gered.

Kort na de geboorte van hun eerste kind – een dochtertje – in 1907 overleed Paula Modersohn-Becker echter aan de gevolgen van een embolie. Na haar dood vertrok Modersohn in 1908 naar het nabijgelegen Fischerhude en hertrouwde daar in 1909 nogmaals. Hoewel hij ook geruime tijd zomers in het zuiden van Duitsland schilderde, wordt er in 1974 in Fischerhude een museum aan de kunstenaar en zijn werk gewijd. Een aantal werken van zijn echtgenote Paula wordt hier eveneens tentoongesteld.

Kunstenaarskolonie Worpswede

Het werk van Paula Modersohn-Becker wist men in de kunstenaarskolonie Worpswede in elk geval niet op waarde te schatten. Deze kolonie in de buurt van Bremen (Nedersaksen) werd opgericht uit een hang naar de romantiek van het boerenland. De kunstenaars keerden zich af van het geïndustrialiseerde stadsleven en de strakke richtlijnen van de kunstacademie. Hun gedweep met het geïdealiseerde plattelandsleven oogstte commercieel succes: blijkbaar hadden de kunstkopers net zulke zorgeloos romantische opvattingen als de kunstenaars.

Zittend kind, ca. 1901, droge naald / Bron: Paula Modersohn-Becker, Wikimedia Commons (Publiek domein)Zittend kind, ca. 1901, droge naald / Bron: Paula Modersohn-Becker, Wikimedia Commons (Publiek domein)
Met hun werk- en zienswijze keerden de Worpsweder kunstenaars de internationale ontwikkelingen in de moderne kunst de rug toe. Paula Modersohn-Becker stond hier juist wel voor open. Met hun meer symbolische afspiegeling stralen haar schilderijen en tekeningen meer uit dan alleen een verheerlijkte weergave van het boerenleven en zijn ze eerder universeel dan incidenteel te noemen. In plaats van te worden beschouwd als een concreet portret van een enkel individu, kunnen de portretten als het stereotype van een sociale groep worden gezien. Overigens lag het niet in de bedoeling hiermee als kunstenaar aandacht te vragen voor de sociale misstanden in het leven van de landarbeiders.

Opvallend is dat de Worpsweder kunstenaarsgemeenschap in de hang naar de romantiek van het platteland enige overeenkomst vertoonde met de denkbeelden van de Franse kunstschilder Paul Gauguin. Die verruilde, wellicht uit hang naar romantiek, een bestaan in zijn vaderland Frankrijk voor een eenvoudig leven op het 'primitieve' Tahiti'. En hoewel de kunstenaarskolonie niet veel ophad met het werk van Paula Modersohn, werd zij – met haar bezoeken aan Parijs – juist geïnspireerd door onder andere het werk van Gauguin.

Werk: inspiratie en thematiek

Naast Gauguin was ook het werk van Vincent van Gogh een bron van inspiratie voor Paula Modersohn. Onder invloed van hen beiden abstraheerde ook zij haar werk min of meer. Andere Franse kunstenaars die haar beïnvloedden zijn Bonnard, Matisse en Cézanne.

Portret van een klein meisje, ca. 1902, olieverf op karton / Bron: Paula Modersohn-Becker, Wikimedia Commons (Publiek domein)Portret van een klein meisje, ca. 1902, olieverf op karton / Bron: Paula Modersohn-Becker, Wikimedia Commons (Publiek domein)
Langzamerhand verruilde ze het donkere aardse palet, dat ze in Worpswede gebruikte voor haar schilderijen, voor een lichter palet. Haar kleuren zijn nooit een eigen leven gaan leiden, zoals bij veel andere Expressionisten. Haar echtgenoot Otto kon haar kleurgebruik waarderen, voor haar vormentaal wist hij minder waardering opbrengen: te groot en te hoekig, meende hij.

Expressionisten

Paula schilderde strakke contouren in een eenvoudige compositie. Het gevoel dat haar werk uitstraalde, daar ging het haar om. In dit opzicht vond zij duidelijk aansluiting bij de Expressionisten. Hoewel zij niet in direct contact stond met andere Expressionisten, wordt zij gerekend tot de Noord-Duitse Expressionisten, samen met Emil Nolde en Christian Rohlfs. Zij vormden geen homogene groep, zoals bijvoorbeeld de kunstenaars van ‘Die Brücke’, maar vertoonden wel enige overeenkomsten in hun werk, waar vorm en kleur samenkomen.

Vergankelijkheid

Een terugkerend thema in het werk van Paula Modersohn-Becker is vergankelijkheid. Groei, de eindigheid van het menselijke bestaan en angst voor de dood keren telkens terug in haar stillevens, landschappen, kinder- en zelfportretten. Wellicht was zij zich er al vroeg van bewust dat zij niet oud zou worden.
Al is zij moeder van een stiefdochtertje, er bestaat onmiskenbaar het verlangen naar een eigen kind. Zo is er zelfs een zelfportret dat de kunstenares zwanger afbeeldt, terwijl ze dat op dat moment niet is. Tegen het einde van haar leven, wanneer ze zwanger is teruggekeerd naar de rust van Worpswede, valt het motief van het moederschap samen met het belangrijkste thema in haar werk.

Zelfportret, 1906-'07, olieverf op karton / Bron: Paula Modersohn-Becker, Wikimedia Commons (Publiek domein)Zelfportret, 1906-'07, olieverf op karton / Bron: Paula Modersohn-Becker, Wikimedia Commons (Publiek domein)
Oudheid
Naast de eerder genoemde moderne Franse kunstenaars, haalde Modersohn-Becker haar inspiratie ook uit de kunst van de oudheid: Griekse, Romeinse en Gotische kenmerken zijn in haar werk terug te vinden, ook weer vanwege de vereenvoudiging van het onderwerp.
Tegen het einde van haar leven ontdekte en bestudeerde ze de Egyptische mummieportretten, die een rol in haar werk gaan spelen. Ook hier vindt ze weer aanknopingspunten voor het vereenvoudigen van vormen. Net als de mummieportretten schilderde ook zij op een langwerpig stuk hout een zelfportret in een vergelijkbare stijl: het bekende Zelfportret met cameliatakje.

Zelfportretten

Het belangrijkste onderdeel van haar oeuvre zijn de zelfportretten, die ze van meet af aan heeft geschilderd. Hier is ook haar artistieke ontwikkeling het beste aan af te meten. Ze zijn een duidelijke afspiegeling van haar stemming en passen bij haar zoektocht naar haar eigen positie binnen de kunstenaarskolonie en in de kunstgeschiedenis. De bloemen en vruchten waarmee ze zichzelf afbeeldt, duiden ook weer op de thematiek van groei en vergankelijkheid. De afbeelding bij de inleiding van dit artikel is een fragment van een zelfportret uit 1906.

Postuum: alsnog waardering

Door haar vroegtijdig overlijden viel Paula Modersohn-Becker tijdens haar leven nauwelijks erkenning ten deel. Zij kon slechts aan drie exposities deelnemen en verkocht maar vijf werken van haar overigens omvangrijke oeuvre. Bovendien leefde zij lange tijd in de schaduw van de Worpsweder kunstenaarskolonie.
Echtgenoot Otto spande zich echter direct na haar overlijden in om haar werk onder de aandacht te brengen, volgens sommigen om het gebrek aan waardering hiervoor bij haar leven te compenseren. Hij kweet zich in elk geval zo goed van zijn taak, dat zijn overleden vrouw hem als geslaagd kunstenaar al snel voorbijstreefde en de beroemdste van hen beiden is geworden.
Het werk van Otto Modersohn werd in Duitsland zeer gewaardeerd. De nazi’s gaven hoog op van zijn kunst, in tegenstelling tot het werk van Paula, dat zij als entartet beschouwden.

Voor de Tweede Wereldoorlog

Tien jaar na haar overlijden werd er een grote overzichtstentoonstelling van Paula’s werk georganiseerd, waarbij niet alleen zo’n 130 schilderijen, maar ook brieven en dagboekaantekeningen van haar hand werden geëxposeerd. Later volgden verschillende uitgaven van zowel haar geschilderde als haar geschreven werk. Paula Modersohn-Becker bleek een collectie van zo’n 750 tekeningen en schilderijen te hebben nagelaten.
Al in 1927 werd haar werk opgenomen in een eigen museum in Bremen, het huidige Paula Modersohn-Becker Museum. Totdat het in 1933 als entartet werd beschouwd, waren hier regelmatig exposities met haar werk te zien. Daarna werd haar werk uit de Duitse musea verwijderd; sommige schilderijen werden aan het buitenland verkocht.

Na de oorlog

Pas na de Tweede Wereldoorlog ontstond er opnieuw aandacht voor de schilderijen van Paula Modersohn-Becker. Hoewel haar werk waardering vindt, is zij nooit zo populair geworden als een Van Gogh of een Gauguin. Het isolement waarin zij deels leefde, haar eigenzinnige werkwijze en het feit dat er geen kunstenaars waren die haar werk tot creatief uitgangspunt namen, zal hier ongetwijfeld aan hebben bijgedragen.

Van 22 februari t/m 9 juni 2013 is in museum Belvédère bij Heerenveen tijdens de tentoonstelling Ein Wunderland ein Götterland het werk van Paula Modersohn-Becker uit haar jaren in Worpswede te zien. De nadruk ligt daarbij op landschappen en figuurstukken.

Lees verder

© 2010 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Naevus van Becker: symptomen, behandeling en verwijderenNaevus van Becker: symptomen, behandeling en verwijderenDe naevus van Becker, ook 'naevus naeviformis' of 'pigmented hairy epidermal nevus' genoemd, is een (licht)bruin gekleur…
Schrijfster Yvonne BrillSchrijfster Yvonne BrillSchrijfster Yvonne Brill is schrijfster van kinderboeken en ze is waarschijnlijk met name bekend door de paardenboekense…
Nevus van Becker: Donkere moedervlek met dikke harenNevus van Becker: Donkere moedervlek met dikke harenDe nevus van Becker is een goedaardige huidaandoening die zich het vaakst bij mannen presenteert. Zij hebben dan op de h…
Het boek ‘Het meisje in de trein’ van Paula HawkinsHet boek ‘Het meisje in de trein’ van Paula HawkinsIn mei 2015 verscheen het debuutboek van Paula Hawkins: ‘Het meisje in de trein’. Het boek breekt alle verkooprecords en…
Ziekte van Duchenne (spierdystrofie): symptomen, behandelingZiekte van Duchenne (spierdystrofie): symptomen, behandelingSpierdystrofie staat voor een groep erfelijke voortschrijdende spierziekten die zich openbaren in verlamming die steeds…
Bronnen en referenties

Reageer op het artikel "Paula Modersohn-Becker, kunstenaarsbiografie"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 13-06-2015
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Biografie
Special: Duits expressionisme: vrouwen
Bronnen en referenties: 7
Schrijf mee!