InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Diversen > Wajang koelit: geen schim uit het verleden

Wajang koelit: geen schim uit het verleden

Wajang koelit: geen schim uit het verleden Wajang koelit, ook geschreven als wayang kulit, is een eeuwenoude vorm van Indonesisch poppentheater, gespeeld met tweedimensionale leren, kleurig beschilderde stokpoppen. Ze worden voor of achter een verlicht doek gehanteerd door de poppenspeler of dalang, waardoor het publiek naar de beschilderde poppen of naar hun schaduwspel kan kijken. Het Javaanse wayang betekent schaduw, kulit staat voor de stevige leren runderhuid waarvan de poppen worden gemaakt. Naast wajang koelit bestaan er veel andere vormen van wajang, afhankelijk van zowel de verhaaltraditie als het materiaal van de poppen en de speelvorm. In Nederland staan vooral vernieuwende vormen van dit eeuwenoude Indonesische schimmenspel in de belangstelling. Met name die van de wajang koelit worden in dit artikel belicht, waarmee tevens duidelijk wordt dat wajang nog steeds springlevend is.

Artikelindeling


Verhaallijnen

In Indonesië bestaat het wajangspel al meer dan duizend jaar. Het schimmenspel komt overigens niet alleen in de Indonesische archipel voor, maar in een groot deel van Zuid- en Zuidoost-Azië. Het is oorspronkelijk gebaseerd op de oude Indiase Hindoe-epen Mahabharata en Ramayana, waarin de godenwereld en de strijd tussen goed en kwaad een belangrijke rol spelen. Deze oorspronkelijke en oudste versie van het wajangspel wordt wajang poerwa genoemd.

De verhalen zijn in de loop der tijd meer en meer aangepast aan de Indonesische - met name Javaanse - context en hebben daardoor de overgang naar andere godsdiensten overleefd. Er bestaat zelfs een wajangvariant gebaseerd op islamitische vertellingen, waarbij het verhaal zich in het Midden-Oosten afspeelt. Ook hebben missionarissen rond het midden van de vorige eeuw een Bijbelse wajang geïntroduceerd. Behalve de uit India afkomstige heldendichten worden van oudsher ook de eigen Indonesische mythen en heldendichten als wajang opgevoerd.

Meestal bestaat het verhaal, lakon, uit drie delen, die direct na elkaar worden vertoond. In de introductie maakt het publiek kennis met de hoofdrolspelers en de situatie waarin zij zich bevinden. In het tweede deel gaat alle aandacht naar de moeilijkheden waar de held zich doorheen moet zien te slaan. Tot slot vindt de ontknoping plaats. De delen kunnen elk in scènes worden onderverdeeld.

Wajang Kantjil is een jongere verhaalvorm, ontstaan in de eerste helft van de twintigste eeuw en gebaseerd op de fabels waarin Kantjil, het pientere dwerghertje, de hoofdrol speelt. Of het nou om olifanten, krokodillen of tijgers gaat, de kleine Kantjil is hen allemaal te slim af. Ook de mens heeft heel wat met het uitgekookte hertje te stellen.

wajang revolusiwajang revolusi
In de strijd om de onafhankelijkheid van Nederland werden wajangverhalen zelfs ingezet om de bevolking van de noodzaak hiervan te overtuigen. Deze vorm van wajang staat bekend als wajang revolusi. Hoofdrolspelers zijn Nederlandse en Indonesische politici en militairen, waaronder steevast generaal Spoor en de latere president Soekarno. Als gevolg van het vroegere koloniale bestuur zijn overigens veel Nederlanders bekend met wajang; geregeld worden er voorstellingen in ons land gegeven. Met de migratie van Javaanse contractarbeiders naar Suriname is ook het schimmenspel naar Suriname meegereisd.

De poppen

Wajang wordt niet alleen onderscheiden naar verhaallijn en de herkomst ervan. Ook de poppen, eveneens wajang genoemd, worden ingedeeld naar vorm en materiaal. Bekend is met name wajang koelit, waarbij de platte stokpoppen uit een leren runder- of geitenhuid zijn gemaakt. Een tweede, ook in ons land tamelijk bekende wajangvariant, is wajang golek. Hierbij wordt een uit hout gesneden driedimensionale stokpop, gekleed in een omslagdoek of sarong, bespeeld. In dit geval spelen scherm en verlichting geen rol. Daarnaast zijn er nog tal van vormen van wajang. Wajang wong is bijvoorbeeld een vorm waarbij mensen de rol van de poppen hebben overgenomen.

De leren wajang koelit is rijkelijk bewerkt met uitgesneden gaatjespatronen die licht doorlaten. Verder zijn beide zijden van de pop fraai beschilderd, dikwijls in heldere kleuren in combinatie met goudverf. Aan het uiterlijk van de poppen - kleding en gelaatstrekken - kunnen de toeschouwers hun karakter of afkomst herkennen.

Een lange gespleten hoornen of houten gebogen stok, waar de pop tussen geklemd wordt, houdt de wajang overeind en doet dienst als handvat voor de dalang, de poppenspeler. Aan de handen van de pop zijn dunnere stokken bevestigd, waardoor de scharnierbare schouders en ellebogen bewogen kunnen worden. De voeten van de poppen zijn meestal met elkaar verbonden en zijn niet beweegbaar.

Het spel

Als vorm van vermaak was wajang geliefd aan zowel de vorstenhoven als bij het gewone volk. De verhalen over goed en kwaad, arm en rijk, winnaar en verliezer bieden ook vandaag de dag voor elk wat wils. Aanleiding voor een wajangvoorstelling is dikwijls een mijlpaal in een mensenleven, zoals geboorte, besnijdenis of bruiloft, of een islamitische feestdag. Het spel houdt rekening met de gebeurtenis en de situatie van de hoofdpersoon of -personen. De verhaallijn kan dan worden aangepast, zodat de aanwezigen iets van het verhaal opsteken en dat in praktijk kunnen brengen.

De opvoering van de wajang koelit vindt in de avond plaats, als het donker genoeg is om de schimmen tot hun recht te laten komen. Daarna gaat de voorstelling, zonder pauze, door tot zonsopgang. De achtergrond is een opgespannen wit scherm, soms (aan de bovenzijde of rondom) voorzien van een gekleurde rand. Dit scherm wordt verlicht door een lamp, waardoor de schaduw van de poppen zich tegen het doek aftekent. Het publiek kan, afhankelijk van het spel, voor of achter het doek plaatsnemen.

De opening, overgangen en afsluiting van het spel worden aangegeven door de gunungan, een rekwisiet met een symbolische functie. Het attribuut heeft de vorm van een berg en loopt naar boven toe uit in een punt. Het rijk versierde rekwisiet kan aan de voorzijde een (levens)boom of bos, een hemel- of paleispoort en andere begrippen uit het spel verbeelden, die de (goden)wereld en alles wat daarbij hoort symboliseert. De beschilderde achterzijde toont dikwijls vuur en water.

De indeling van de voorstelling ligt grotendeels vast, maar iedere dalang kan er zijn eigen accenten in leggen. Om de voorstelling wat luchtiger te maken worden bijvoorbeeld clowneske figuren ingezet. Vooral bij een opvoering die grotendeels op het oud-Javaans gebaseerd is, wordt naar hun komst met verlangen uitgekeken. Zij spreken de hedendaagse taal van de bevolking en staan daarmee dicht bij de belevingswereld van de toeschouwers.

De gunungan en de andere wajangfiguren worden links en rechts van de dalang in een bananenboomstam gepoot. Zo kan hij ze gemakkelijk ter hand nemen wanneer ze nodig zijn bij de opvoering. Traditioneel liggen de slechteriken aan zijn linkerzij, de goede karakters rechts van de dalang.

Bij een traditionele voorstelling is de muzikale begeleiding afkomstig van de gamelan, het traditionele orkest dat meestal aan de speelkant plaatsneemt, onmisbaar. Tegenwoordig is ook begeleiding met hedendaagse muziek mogelijk, afgespeeld via elektronica.
Ook de voorstelling zelf kan op tv worden vertoond of via dvd en andere media worden afgespeeld. Een speciaal tot film bewerkte wajangvoorstelling wordt wajang animasi genoemd.

De dalang

De dalang is de veelzijdige leider van het geheel. Hij kan de gamelan aanvoeren door met zijn voet het ritme aan te geven, doet alle verschillende stemmen, zingt de verzen, hanteert de poppen en maakt die zelf. Hij is, kortom, zijn eigen producent, regisseur, acteur en rekwisiteur. Vaak kent hij de ellenlange, eeuwenoude verzen in het oud-Javaans uit zijn hoofd.

In Nederland hebben verschillende dalangs, elk met een eigen achtergrond, met succes vernieuwende wajangvoorstellingen opgevoerd. De meesten komen daarvoor over uit Indonesië, een aantal bespeelt Nederland en Europa vanuit het westen.

Wajang Kancil, voorstelling van Raras BudayaWajang Kancil, voorstelling van Raras Budaya
Rien Baartmans
Rien Baartmans (1937 - 1993) is een poppenspeler, die de wajang rond 1980 in Nederland op de kaart heeft gezet met de Stichting Raras Budaya - Gamelan en Wayang. Als Nederlandse dalang gaf hij tal van wajang-Kantjilvoorstellingen voor met name de jeugd.

Ki Ledjar Soebroto

Rien Baartmans kwam in aanraking met wajang door een optreden dat hij in Indonesië bijwoonde van Ki Ledjar Soebroto (1938). Deze beroemde poppenspeler is als zoon van een dalang opgegroeid met het wajangspel, waardoor zijn beroepskeuze al op jonge leeftijd voor de hand lag. Op voorspraak van zijn vader ging hij in de leer bij een beroemde wajangspeler in Semarang, die hem opleidde tot zijn assistent en hem alle kneepjes van het vak bijbracht.

Uitgerekend toen Ki Ledjar klaar was om in Jogjakarta aan een eigen carrière te beginnen, raakte wajang bij het grote publiek uit de gunst. De massamedia en hun westerse invloed speelden een steeds grotere rol ten koste van de traditionele kunstvormen.
Ki Ledjar ging aan de slag als acteur en maker van maskers, maar zon ondertussen op middelen om het wajangspel voort te zetten. In 1980 begon hij met het maken van voorstellingen gebaseerd op dierenfabels, zoals die van Kantjil het dwerghert. Hiermee, en met zijn kleurige poppen, wist hij een nieuw, jong publiek voor zich te winnen. De korte wajang-Kantjilvoorstellingen werden voor kinderen voorafgaand aan de langdurige wajang poerwa voor volwassenen gespeeld.

Zijn poppen vonden hun weg over de wereld. Rien Baartmans nam enkele poppen mee naar Nederland en speelde er voorstellingen mee in musea en theaters. Het zou niet lang duren of Ki Ledjar en zijn wajangpoppen waren in het buitenland bekender en geliefder dan in zijn geboorteland Indonesië. Voor Nederlandse musea en instellingen maakte Ki Ledjar verschillende wajangpoppen en - voorstellingen. Zo maakte hij in 1987 op verzoek van het West-Fries Museum in Hoorn een voorstelling over de strijd tussen sultan Agung en Jan Pieterszoon Coen ten tijde van de VOC.

In 2009 maakte hij voor museum Bronbeek de voorstelling Wayang Revolusi - Kunst in dienst van de vrijheid, gebaseerd op de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd aan het eind van en na afloop van de Japanse bezetting, vijfentwintig wajangfiguren. Ook maakte hij de gelijknamige wajang animasi over de onafhankelijkheidsstrijd. Bijzonder is ook de voorstelling Wayang Willem, gemaakt in opdracht van Museum Nusantara in Delft (inmiddels gesloten). Willem van Oranje in de verschillende fases van zijn leven, zijn vrouwen, zijn moordenaar Balthasar Gerards en de Delftse Prinsenhof zijn te zien in de voorstelling. Herkenbaar, maar met een onmiskenbaar Indonesisch tintje.

Ook in zijn geboorteland blijft Ki Ledjar een voortrekkersrol op wajanggebied vervullen. Zijn voorstellingen spelen in op maatschappelijke en actuele gebeurtenissen, maar grijpen ook terug op het verleden. Voor zijn baanbrekende werk ontving hij diverse culturele Indonesische onderscheidingen.

Ananto Wicaksono (Nanang)

Kleinzoon Nanang, Ananto Wicaksono, treedt in de voetsporen van zijn grootvader Ki Ledjar. Hij studeerde wajang aan de kunstacademie in Jogjakarta en assisteert bij de voorstellingen. Het inzetten van moderne technologie schuwt hij niet met zijn gebruik van moderne muziekstijlen en lichteffecten. Niet alleen daarvoor gebruikt hij zijn laptop, maar ook voor het maken van digitale wajanganimaties mét behoud van traditie.
Beide dalangs geven jaarlijks acte de présence op het Tong Tong Festival in Den Haag. In 2014 zjin t/m 14 juni in het Atrium van het Haagse stadhuis ruim zestig originele wajang-Kantjil-dierfiguren te zien, gemaakt door beide dalangs. Naast hun aanwezigheid in die periode (t/m 9 juni) op de Tong Tong Fair, zullen zij ook regelmatig op de expositie aanwezig zijn.

Ki Enthus SusmonoKi Enthus Susmono
Ki Enthus Susmono
Ook deze dalang, geboren in 1966 op Midden-Java, komt uit een familie van poppenspelers. Hij volgde de wajangacademie in Surakarta en trad als zeventienjarige al in zijn vaders voetsporen. Zijn vernieuwende personages, muziek en presentatie hebben Ki Enthus Susmono in zijn vaderland enorm populair gemaakt. In grote getale komen de Indonesiërs op zijn shows af.

Die populariteit was niet vanzelfsprekend. Vanwege de verminderde belangstelling voor wajang besloot de dalang in 2001 het over een andere boeg te gooien. Hij voegde nieuwe personages aan zijn voorstellingen toe. Batman, George Bush, Saddam Hoessein, Bin Laden, de Teletubbies, Harry Potter als wajang koelit, een karikatuur van Ki Enthus Susmono zelf als wajang golek - die de clownsrol vervult - nemen deel aan de voorstellingen. Zij staan voor het hedendaagse en de actualiteit, waarmee de opvoering aansluit op de tijdgeest en een brug slaat tussen oost en west, al weet niet iedereen van de oude garde dit te waarderen.

Osama bin LadenOsama bin Laden
Extra bijzonder en gedurfd voor een islamitisch land als Indonesië zijn de ontwerpen die Susmono maakte van de Negen Heiligen, die het land in aanraking brachten met de islam; realistische afbeeldingen van heiligen zijn immers om geloofsredenen omstreden. Het is tevens de reden waaraan traditionele wajangpoppen hun gestileerde voorkomen te danken hebben.

Bekend is ook een door Susmono ontworpen gunungan die de tsunami uit 2004 symboliseert.

In 2009 besteedde het Tropenmuseum aandacht aan de wajangontwerpen van Ki Enthus Susmono en aan zijn status als superster tijdens de solotentoonstelling Wayang Superstar.

Herlambang Bayu Aji

Op de Tong Tong Fair 2013 trad de jonge kunstenaar Herlambang Bayu Aji (Surakarta, 1982) op. In zijn geboorteplaats leerde hij wajangpoppen te maken, waarmee hij wajang rajakaya-voorstellingen geeft. Zijn vorm van wajang koelit met dierfiguren combineert elementen uit de wajang Kantjil en de wajang poerwa. De dierfiguren zijn met felle kleuren beschilderd en vertonen in hun manier van doen veel overeenkomsten met menselijke figuren.

Herlambang Bayu AjiHerlambang Bayu Aji
De dalang heeft zijn werkterrein niet in Indonesië, maar doet vanuit zijn woon- en werkplaats Berlijn verschillende Europese landen aan. Zijn opvoeringen worden muzikaal begeleid door Dorothea Ferber, die daarvoor tal van instrumenten ter hand neemt.

Verdere impulsen

Ook tijdens de Tong Tong Fair 2014 wordt vernieuwend internationaal wajangspel vertoond. Het Brits-Indonesische duo Indigo Moon treedt op met een combinatie van wajang koelit en wajang golek, waarbij de eerder genoemde Ki Ledjar in de stijl van zijn wajang Kantjil de dierfiguren heeft ontworpen.

De genoemde vernieuwers hebben bewerkstelligd dat wajang koelit geen schim uit het verleden is geworden, maar nog altijd springlevend is. Een plaatsing vanaf 2003 op de Lijst van Meesterwerken van het Orale en Immateriële Erfgoed van de Mensheid heeft er eveneens toe geleid dat wajang koelit niet verder in de verdrukking is geraakt.

Het Prins Clausfonds heeft eveneens aandacht voor het wajangspel. In 1998 kende het een prijs toe aan installatiekunstenaar Heri Dono (Jakarta, 1960), die voor zijn installaties onder meer inspiratie ontleent aan de wajang koelit. In 2005 werd een prijs toegekend aan de Javaanse wajangspeler Slamet Gundono (Tegal, 1966). Ook hij is een vernieuwer van de wajang die, net als de andere vernieuwers, het spel nieuw leven wilde inblazen en trad dus niet in de voetsporen van zijn vader en broer, beiden traditionele dalangs. Voor zijn wajang soeket-voorstellingen maakt hij wel gebruik van schaduwfiguren, maar niet uit leer gesneden. Zijn figuren zijn gemaakt van gras, zijn voorstellingen multidisciplinair, humoristisch en met gebruikmaking van ongebruikelijke rekwisieten zoals groenten.

Lees verder

© 2013 - 2019 Sierkunst, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Koemelkvrije chocoladetruffels met een vleugje speculaasKoemelkvrije chocoladetruffels met een vleugje speculaasZoete lekkernijen zijn voor mensen met koemelkallergie vaak niet geschikt. Hier een lekker recept voor chocoladetruffels…
Sojayoghurttaart met vruchtenVoor mensen met koelmelkallergie is hier een recept voor een heerlijke sojayoghurttaart. Net zo lekker als gewone yoghur…
Appeltaart zonder ei en zonder koemelkAppeltaart zonder ei en zonder koemelkDeze koemelk- en eivrije appeltaart is een heerlijk alternatief voor mensen die een allergie voor ei en/of koemelk hebbe…
Kokeshi poppen uit JapanKokeshi zijn traditionele Japanse houten poppen. Vroeger werden deze poppen als souvenirs verkocht aan touristen of als…
Verschillende typen zenuwcellenVerschillende typen zenuwcellenHet zenuwstelsel bestaat uit zenuwcellen (neuronen) die elk zijn opgebouwd uit een cellichaam en uitlopers. In het celli…
Bronnen en referenties
  • www.thejakartaglobe.com/archive/ki-ledjar-subrotos-vivid-shadow-puppets
  • www.poppenspelmuseumbibliotheek.nl/lemmas/wayang_kulit.html
  • www.tongtongfair.nl
  • http://collectie.tropenmuseum.nl/otherMedia/Document/LIT%20000232.pdf
  • http://www.javanenvansuriname.info/THEATER_00_hoofdpagina_theater.html
  • Marjo Visser - redactie: Kantjil, Koninklijk Instituut voor de Tropen, Amsterdam 1989.
  • Kester Freriks: George Bush als wajang; NRC Handelsblad vrijdag 19 juni 2009, cultureel supplement, p. 8.

Reageer op het artikel "Wajang koelit: geen schim uit het verleden"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Sierkunst
Laatste update: 07-07-2014
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Diversen
Bronnen en referenties: 7
Schrijf mee!