InfoNu.nl > Kunst en Cultuur > Diversen > Tijl Uilenspiegel

Tijl Uilenspiegel

Tijl Uilenspiegel Deze beroemde sage gaat over het leven van Tijl Uilenspiegel, van zijn geboorte tot zijn dood. Hij wil geen vak leren en geen gezin stichten, hij heeft een hekel aan regels en aan hard werken. Als kind is hij al scherpzinnig, een schelm en avonturier die streken en grappen uithaalt. Het volksboek Tijl Uilenspiegel is vanaf de eerste gedrukte uitgave begin 16de eeuw, tot nu toe erg populair en er zijn door de tijd heen veel uitgaven verschenen. Over zowel de herkomst als de auteur van dit boek bestaat nog veel onzekerheid. Aangezien de vroegst bekende uitgave uit Duitsland komt, wordt aangenomen dat daar de oorsprong ligt.
Houtsnede in een uitgave uit 1515 / Bron: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)Houtsnede in een uitgave uit 1515 / Bron: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)

Verschillende uitgaven en versies

De waarschijnlijk eerste (gedrukte) uitgave van Tijl Uilenspiegel verscheen rond 1510-1511 in het Hoogduits door de drukker “Johann Grüninger” in Straatsburg. Het is in elk geval de oudst bewaarde uitgave. In het proloog wordt vermeld dat het werk is ontstaan in het jaar 1500. Johann Grüninger heeft het boek vlak na de eerste uitgave nog een paar keer uitgegeven, allen geïllustreerd met tientallen houtsneden.

Tussen 1511 en 1516 werd het vermoedelijk voor het eerst in het Nederlands uitgegeven door “Jan van Doesborch” in Antwerpen, en tussen 1525 en 1546 door de drukker “Michiel van Hoochstraten”, eveneens in Antwerpen, met de titel; “Ulenspieghel, Van Ulenspieghels leven ende schimpelijcke wercken, ende wonderlijcke avontueren die hi hadde want hi en liet hem gheen boeverie verdrieten”. Het was geïllustreerd met dezelfde afbeeldingen als de versie van Johan Grüninger. Een groot verschil tussen de versies in het Nederlands en de Hoogduitse is dat ze veel korter zijn, er zijn maar 46 hoofdstukken in plaats van 95 hoofdstukken. De Hoogduitse versie werd behalve (niet erg letterlijk) vertaald ook bewerkt, veranderd en aangevuld.

Inhoud

De oudst bewaarde versie van het boek bestond uit 95 hoofdstukken, elk hoofdstuk vertelt een kort verhaal over een avontuur van Tijl Uilenspiegel. Hij werd in het jaar 1300 geboren in het dorp Kneitlingen aan de Elm in Duitsland.
Bladzijde in een uitgave uit 1515 / Bron: Hermann Bote, Wikimedia Commons (Publiek domein)Bladzijde in een uitgave uit 1515 / Bron: Hermann Bote, Wikimedia Commons (Publiek domein)
In de eerste Nederlands vertaalde versie heet zijn vader Claes Uilenspiegel en zijn moeder Wybeke en werd hij op één dag drie keer gedoopt.

Op een dag vond zijn moeder dat hij een ambacht moest gaan leren, maar dit ziet hij niet zitten. In plaats daarvan probeert hij met allerlei trucjes en listen aan wat geld of eten te komen. Hij werkt niet graag voor een baas. Al gauw levert hij zijn baas dan ook een streek, door zijn woorden of opdrachten die figuurlijk bedoeld zijn letterlijk te nemen, door hem flink voor schut te zetten, of hem te bestelen. Ondertussen reist hij vooral door Duitsland, hij komt o.a. in Brunswijk (Braunschweig), Maagdenburg, Lüneburg, Lübeck en Berlijn, maar ook door andere landen, in plaatsen als Antwerpen, Rome, Praag en Parijs.
Hij haalt daar allerlei grappen en streken uit en moet uiteindelijk vaak vluchten voor de mensen die hij bedriegt of in de maling neemt.

Het verhaal eindigt met zijn begrafenis, in de plaats Mölln (Duitsland) waar hij zich op het laatst bevond. Uilenspiegel kwam rechtop in zijn kist te staan doordat het touw waarmee ze de kist lieten zakken brak en zo werd hij begraven: “Laat hem zo staan, want hij was wonderlijk tijdens zijn leven, wonderlijk zal hij zijn na zijn dood”. Verder staat in het laatste hoofdstuk dat er op zijn graf een steen is gelegd, waarop een uil stond afgebeeld met een spiegel in zijn klauwen, en de tekst: “Deze steen zal niemand vernielen”. “Hier ligt Uilenspiegel begraven”. “Anno domini 1350”. Rond 1550 is er voor Uilenspiegel in Mölln bij de St.Nicolai Kerk een gedenksteen geplaatst, met deze afbeelding en tekst.

Houtsnede in uitgave van 1519 / Bron: Hermann Bote, Wikimedia Commons (Publiek domein)Houtsnede in uitgave van 1519 / Bron: Hermann Bote, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Charles De Coster

De tegenwoordig meest bekende versie is die uit de 19de eeuw, geschreven door Charles De Coster. Hij is in 1827 geboren en opgegroeid in München en had een Vlaamse Vader en een Waalse moeder, enkele jaren daarna verhuisden zij naar Brussel.
Hij schreef voor enige dagbladen en tijdschriften en was medestichter van het Brusselse satirische liberaal tijdschrift: “Uylenspiegel Journal des ébats artistiques et Littéraires”. In 1858 wordt hij lid van de vrijmetselaars loge: “Les Vrais Amis de l'Union et du Progrès Réunis”, in datzelfde jaar publiceerde hij het boek: “Légendes flamandes”, en in 1861 het boek: “Contes brabançons”.

“La Légende d'Ulenspiegel” kwam uit in 1867, het was geschreven in het Frans en geïllustreerd met 32 etsen. Het boek kreeg in 1869 een andere titel: “La légende et les aventures héroiques, joyeuses et glorieuses d' Ulenspiegel et de Lamme Goedzak au pays de Flandres et ailleurs”.

Inhoud versie De Coster

Deze versie verschilt erg veel van de oorspronkelijke uitgave. Het boek bestaat uit 5 “boeken” of delen. Charles De Coster heeft de figuur Uilenspiegel en een aantal verhalen uit de oorspronkelijke versie, waarschijnlijk als uitgangspunt genomen en heeft daar omheen, o.a. aan de hand van een aantal historische gebeurtenissen, een eigen verhaal gecreëerd. Zijn Uilenspiegel wordt geboren in het jaar 1527, in de plaats Damme in Vlaanderen. Hij wordt op dezelfde dag geboren als Koning Filips 2.
Kaft van uitgave uit 1867 / Bron: JoJan, artwork by Hippolyte Boulenger, Wikimedia Commons (Publiek domein)Kaft van uitgave uit 1867 / Bron: JoJan, artwork by Hippolyte Boulenger, Wikimedia Commons (Publiek domein)
Zijn ouders heten Klaas en Soetkin en hij wordt in dit verhaal nog vaker gedoopt, namelijk zes keer. Andere belangrijke figuren in deze versie zijn: “Lamme Goedzak”, zijn vriend, “Nele”, zijn vriendin en “Katelijne”, de vroedvrouw, (doop)meter, toveres en moeder van Nele.

Het verhaal speelt zich vooral af in Vlaanderen in de 16de eeuw, de tijd van de Tachtigjarige oorlog (1568-1648). Die oorlog begon met een opstand van de Nederlandse gewesten tegen de Spaanse Koning Filips 2. Uilenspiegel vecht samen met de Geuzen tegen de Spaanse overheersing, voor de vrijheid van het land en het volk. Uilenspiegel is in deze versie behalve een schelm ook een held.

In het laatste hoofdstuk lijkt Uilenspiegel dood te zijn, maar hij is schijndood, hij wordt begraven in duinzand. Kort daarna kruipt hij plotseling uit zijn graf naar boven. De Coster laat Uilenspiegel op het einde zeggen: “Uilenspiegel, de geest, Nele, het hert van Vlaanderen? Neen! Vlaanderen kan ook slapen, maar sterven nooit!”
Het boek van Charles De Coster werd niet gelijk een succes, de waardering kwam pas veel later, eigenlijk pas jaren na zijn dood. Hij leefde grotendeels in armoede en stierf in het jaar 1879.

Naam en figuur Tijl Uilenspiegel

Op de oude houtsneden in de oude versies, staat Tijl Uilenspiegel vaak afgebeeld met een uil op zijn schouder en een spiegel in zijn hand. Over de betekenis van het symbool uil bestaan veel meningsverschillen en verwarring. We kennen de uitdrukking “zo dom als een uil” of “dom uilskuiken”, maar de uil is in oude mythen, sagen, sprookjes en fabels juist een wijs figuur.
Minerva met uil / Bron: Janmad, Wikimedia Commons (CC BY-3.0)Minerva met uil / Bron: Janmad, Wikimedia Commons (CC BY-3.0)
Zoals bijvoorbeeld “Minerva”, de godin van de wijsheid uit de Romeinse mythologie (net als Pallas Athena uit de Griekse mythologie) zij draagt een uil. De spiegel was vroeger een van de attributen van een nar, hij houdt mensen een spiegel voor, hij wil ze laten zien wie ze werkelijk zijn. Charles De Coster legt zijn naam uit als; “Ulen” (“Ulenspiegel” in het Oudnederlands): “U- lieden spiegel”, oftewel: “de spiegel van U”.

In Duitsland heet Tijl Uilenspiegel: “Till Eulenspiegel”, of “Dyl Ulenspiegel” in de oudste druk. De betekenis van de naam Till of Dyl zou mogelijk “Heerser van het volk” kunnen zijn; “Till” is via “Tilldrick” terug te leiden tot de naam: “Dietrich”, dat weer afkomstig is van de oude Franse naam “Thiuda” of “Thierry”, dat deze betekenis heeft.

De figuur Tijl Uilenspiegel kan het beste worden omschreven als nar of rederijker; door middel van humor en een scherpe tong, bespot hij en geeft hij kritiek op heersende opvattingen of het gedrag van bepaalde (ook hooggeplaatste) personen. Uilenspiegel wordt in de verhalen gevreesd en gehaat, maar wordt door veel mensen ook erg geliefd, juist door de rare dingen en streken die hij uithaalt, bovendien handelt hij meestal niet uit eigenbelang. Zijn karakter wekt eveneens bij de lezer sympathie op.

Schrijver

Het is onbekend wie de schrijver is van het verhaal, in de oudst bewaarde uitgave staat namelijk geen schrijver vermeld. Tot nu toe is daar nog geen duidelijkheid over. In het verleden werd o.a. de Duitser “Herman Bote” genoemd als vermoedelijk auteur. Hij werd rond 1465 geboren in Brunswijk (Braunschweig), een stad in Duitsland waar veel verhalen in de oudste versies zich afspelen. Herman Bote werkte daar als stadsklerk, maar was ook (anoniem) schrijver. Meer bekende volksverhalen uit die tijd worden aan hem toegeschreven.

In het proloog van de oudste versie zegt de schrijver dat hij een leek is; dat hij niet erg geleerd is, niet bedreven in de kunst en het lezen en schrijven van het Latijn. Verder staat in het proloog de bedoeling van de schrijver: “om des menschen sinnen daer mede te verlichten ende te vernieuwen”.

Tot slot

Er ontbreekt helaas nog veel informatie omtrent de oorsprong van dit boek. Wellicht bestond er al veel eerder vóór het gedrukte boek een geschreven versie, maar de vraag is of dat in zijn geheel is overgenomen en wie het heeft geschreven. Een andere vraag is: heeft de figuur Tijl Uilenspiegel misschien echt bestaan? Deze vragen blijven (voorlopig) onbeantwoord. Bekend is wel dat het boek Tijl Uilenspiegel velen heeft geïnspireerd. Het is door de tijd heen vaak bewerkt in de vorm van theater, toneelstuk, film, muziek en kinderboeken. Daarnaast bevindt zich in de Duitse stad Mölln en in de Belgische stad Damme een Uilenspiegel museum.
© 2014 - 2019 Vuurvlieg, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.
Gerelateerde artikelen
Volksverhalen: mythe, legende, sage, saga, sprookje, fabelVolksverhalen: mythe, legende, sage, saga, sprookje, fabelVolksverhalen, de mythe, de legende, sage, het sprookje en de fabel, zijn ontstaan als mondelinge verhalen. Verhalen die…
De uil: een onheilsbode of een wijze vogelVoor de Oude Grieken was de uil het symbool van wijsheid en nog steeds wordt de uil als toonbeeld van wijsheid gebruikt.…
Nederlandschen Hovenier en zijn MedicijnwinckelrecensieNederlandschen Hovenier en zijn MedicijnwinckelOude kruidenboeken blijven zowel kunstzinnig, geschiedkundig als medicinaal interessant om te bestuderen. Een van die 'n…
Hollandse sagen: De zeemeermin van Westenschouwen (Zeeland)Hollandse sagen: De zeemeermin van Westenschouwen (Zeeland)Bij het vak ‘Wereldoriëntatie’, krijgt de middenbouw (groep 3, 4 en 5) van de basisschool les in geschiedenis en aardrij…
Brandenburg: de coup door de Hauptmann von KöpenickBrandenburg: de coup door de Hauptmann von KöpenickVoor het stadhuis van Köpenick, een buitenwijk van Berlijn, staat een beeld van de Hauptmann von Köpenick. Over deze fig…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Hieronymus Bosch (circa 1450?1516), Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • "De Nederlandse Volksboeken", Luc Debaene
  • "De legende en de heldhaftige, vrolijke en roemruchte daden van Uilenspiegel en Lamme Goedzak in Vlaanderenland en elders", Charles De Coster
  • "Het volksboek van Ulenspieghel", druk van Michiel van Hoochstraten, vertaald en ingeleid door Dr. Loek Geeraedts
  • http://www.dbnl.org/tekst/_spe011198701_01/_spe011198701_01_0013.php
  • http://www.dbnl.org/tekst/deba001nede01_01/deba001nede01_01_0031.php
  • http://schrijversgewijs.be/schrijvers/de-coster-charles/
  • https://nl.wikipedia.org/wiki/Tijl_Uilenspiegel
  • Afbeelding bron 1: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)
  • Afbeelding bron 2: Hermann Bote, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Afbeelding bron 3: Hermann Bote, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Afbeelding bron 4: JoJan, artwork by Hippolyte Boulenger, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • Afbeelding bron 5: Janmad, Wikimedia Commons (CC BY-3.0)

Reageer op het artikel "Tijl Uilenspiegel"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Vuurvlieg
Laatste update: 22-09-2016
Rubriek: Kunst en Cultuur
Subrubriek: Diversen
Bronnen en referenties: 13
Schrijf mee!